پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 15 47 2026 02 20 Petrographic and XRF Analysis of Jemdet Nasr Pottery from the Mehran Plain, Southwestern Iran تحلیل پتروگرافی و XRF سفال‌های دورۀ جمدت نصر دشت مهران، جنوب‌غربی ایران 87 109 5349 10.22084/nb.2023.26300.2487 FA اردشیر جوانمردزاده دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0002-6603-2860 مهری محمدی کارشناسی‌ارشد باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. 0000-0002-6603-2860 فرهاد پوریانژاد استادیار گروه تاریخ، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. 0009-0007-6139-3716 Journal Article 2022 05 20 Southwestern Iran occupies a pivotal position in Iranian archaeological research, particularly concerning the proto-urban and early historic eras. Within this context, the Mehran Plain of Ilam Province is distinguished by cultural remains that are contemporaneous with and analogous to Jemdet-Nasr assemblages. Settlement data indicates that during this era, the Mehran Plain was intrinsically linked to, and shaped by, the environmental and cultural trajectories of Mesopotamia. To elucidate the proto-urban period -a phase defined by profound socio-political and economic complexity-and addressing the limited understanding of this epoch in southwestern Iran, fourteen Jemdet-Nasr pottery sherds from Mehran Plain sites were selected for laboratory analysis, having been procured through excavations and systematic surveys. The study aimed to ascertain whether the Jemdet-Nasr ceramics of the Mehran Plain were manufactured locally or were the products of Mesopotamian specialists imported into the region. Archaeological data from Choghā Ahowān and Choghā Boicheg provides robust evidence for indigenous ceramic production within the plain. Petrographic analysis demonstrated the ubiquitous presence of calcite in all samples, manifesting as both micrite and sparite. These findings are corroborated by XRF results; in certain specimens, calcite exhibits thermal alteration with only reaction halos persisting, whereas in others, its preservation implies firing temperatures did not exceed 800°C. Synthesizing geological surveys of the Mehran Plain with laboratory data, it is deduced that the majority of the pottery was fabricated locally. Consequently, while stylistic attributes, forms, and manufacturing techniques display affinities with Mesopotamian counterparts, these similarities are indicative of cultural interaction rather than direct importation, though validating this hypothesis necessitates further inquiry into production facilities and in situ ceramic assemblages. منطقۀ جنوب‌غرب ایران در مطالعات باستان‌شناسی ایران در ادوار مختلف و به‌ویژه دوره‌های آغازتاریخی و شهرنشینی اهمیت بسیار ویژه‌ای دارد. دشت مهران در استان ایلام ازجمله مناطقی است که دارای مواد فرهنگی هم‌افق و مشابه نمونه‌های جمدت‌نصر است. براساس یافته‌های زیستگاهی، می‌توان دشت مهران را در این دوره، تابعی از تغییرات زیستگاهی بین‌النهرین به‌حساب آورد. برای درک دورۀ آغازشهرنشینی که سرآغاز بزرگ‌ترین و پیچیدݣݣه‌ترین تغییرات سیاسی‌‌-اقتصادی و اجتماعی است و در جنوب‌غربی ایران هم‌چنان ناشناخته باقی‌مانده، تعداد 14 قطعه سفال دورۀ جمدت‌نصر محوطه‌های دشت مهران را که طی کاوش و بررسی‌های میدانی جمع‌آوری شده و موردمطالعه قرار گرفته است، جهت انجام آزمایشات انتخاب شدند. این پژوهش با هدف آگاهی یافتن و فرض این مسئله که سفال نوع جمدت‌نصر دشت مهران به‌صورت محلی تولید می‌شده، یا این‌که توسط متخصصین بین‌النهرینی تولید می‌شده و یک محصول وارداتی بوده است، انجام شده است. شواهد تولید سفال در چغاآهوان و چغابُویچِگ، به‌ویژه تولید محلی سفال‌های دشت مهران را تأیید می‌کند. در تمام نمونه‌های موردمطالعۀ دشت مهران، کانی کلسیت به‌صورت ریز بلور (میکرایت) و درشت بلور (اسپارایت) وجود دارد. نتایج آنالیز XRF نیز با یافته‌های پتروگرافی مطابقت دارد. در این نمونه‌ها، کلسیت در اثر حرارت از میان رفته و تنها هاله‌ای از آن باقی‌مانده است؛ وجود کلسیت در باقی نمونه‌ها نشان می‌دهد که درجۀ پخت سفال‌ها کمتر از 800 درجۀ سانتی‌گراد بوده است. درنهایت براساس مطالعات و بررسی‌های زمین‌شناسی دشت مهران و نتایج آنالیز آزمایشگاهی صورت‌گرفته، می‌توان بیان کرد که سفال‌ها تولید داخلی و محلی داشته‌اند و مربوط به خود دشت هستند؛ هرچند سبک و فرم و تکنیک تولید مشترک با گونه‌های هم‌زمان بین‌النهرینی خود است؛ چراکه اثبات این فرض نیاز به مطالعات و آزمایشات تکمیلی تأسیسات تولید سفال و هم‌چنین سفال‌های دست‌نخورده و برجا دارد. https://nbsh.basu.ac.ir/article_5349_6c468ec5a41d65815de23ec1d08d7951.pdf