پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Statistical Analysis of Settlement Patterns and Lifeways among Parthian-Period Communities in the Mountainous Highlands of Dehluran County Based on Archaeological Research تحلیل آماری الگوی استقرار و شیوه های زیستی جوامع انسانی دورۀ اشکانی در ارتفاعات کوهستانی شهرستان دهلران برمبنای پژوهش‌های باستان‌شناسی 235 253 6274 10.22084/nb.2025.29189.2671 FA عبد المالک شنبه زاده گروه باستان‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0009-0008-5835-0405 غلامرضا کرمیان گروه باستان‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0003-4200-2592 مجید رضا رجبی گروه باستان‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2024 04 08 Dehluran County lies in an intermediate geographical zone between the southwestern highlands of the Zagros Mountains, the northwestern Khuzestan Plain, and eastern Mesopotamia. In current administrative terms, its northern uplands encompass the Sarab-e Meymeh and Zarrinabad districts and comprise a mountainous landscape formed by interconnected valleys of different sizes, with small intermountain plains occurring intermittently between the smaller and larger valley systems. The region is part of the Meymeh River watershed and, owing to its favourable geographical setting, has accommodated various human groups through successive phases of occupation, from the Paleolithic era to the present day. One of the main questions and objectives of this research is to investigate the character of the settlement patterns and the lifeways of Parthian-period communities in the mountainous highlands of Dehluran County, with special attention to statistical analyses carried out through geographic information system (GIS) methods. The study combines archaeological field survey, comprehensive library-based research, and the systematic preparation, comparison, and interpretation of GIS maps produced for the study area. Survey across roughly 1,355 km² documented 53 archaeological localities with Parthian-period cultural materials. These include 47 habitation sites, 2 cemeteries, 1 possible fortress, 1 rock relief, 1 rock shelter, and 1 tomb or subterranean structure. The spatial distribution of these localities and their overlay with GIS base maps demonstrate how natural factors influenced their formation, development, and decline. Communication routes, alongside environmental conditions, also played a fundamental role in determining the distribution of settlements during this historical period. Analysis of the full body of data generated through the different stages of research ultimately indicates the presence of a mobile society in the region during the Parthian period. This society depended mainly on pastoralism for subsistence, although agriculture was practised at certain times on intermontane plains possessing favourable environmental conditions. شهرستان دهلران منطقه‌ای بینابینی در جنوب‌غرب ارتفاعات کوهستانی زاگرس، شمال‌غرب دشت خوزستان و شرق میان‌رودان است. ارتفاعات شمالی شهرستان که از نظر تقسیمات سیاسی شامل بخش‌های سراب میمه و زرین‌آباد است، را منطقه‌ای کوهستانی با دره‌های کوچک و بزرگ به‌هم پیوسته و گاهی دشت‌های کوچک میان‌کوهی فراگرفته است. این محدوده بخشی از حوضۀ آبخیز رودخانۀ میمه است که به‌علت شرایط مساعد جغرافیایی طی ادوار مختلف (دورۀ پارینه‌سنگی تا دوران معاصر) سکونتگاه گروه‌های مختلف انسانی بوده است. چگونگی الگو یا الگوهای استقراری و شیوه‌های زیستی جوامع انسانی دورۀ اشکانی در ارتفاعات کوهستانی شهرستان دهلران با تکیه‌بر تجزیه و تحلیل‌های آماری مستخرج از نرم‌افزار GIS، ازجمله مسائل و پرسش‌های اساسی این پژوهش است. درنتیجه بررسی‌های باستان‌شناسی محدودۀ مطالعاتی که گستره‌ای به‌وسعت 1355 کیلومترمربع را دربر می‌گیرد، درمجموع 53 مکان باستانی با یافته‌هایی فرهنگی از دورۀ اشکانی شناسایی گردید که از نظر تنوع مکان‌های شناسایی‌شده شامل: 47 محوطه، 2 گورستان، 1 قلعه (؟)، 1 نقش صخره‌ای، 1 پناهگاه صخره‌ای و 1 دخمه (معماری زیرزمینی) است. پراکنش مکان‌های باستانی شناسایی‌شده و هم‌پوشانی آن‌ها با نقشه‌های پایه در نرم‌افزار GIS تأثیر عوامل طبیعی بر شکل‌گیری، توسعه و اضمحلال این مکان‌ها را به اثبات رسانید. علاوه‌بر عوامل محیطی، مسیرهای ارتباطی نیز نقش اساسی در چگونگی توزیع استقرارهای این دوره دارد. درنهایت، تجزیه و تحلیل داده‌های حاصل از پژوهش‌ها صورت‌گرفته منجر به اثبات جامعه‌ای کوچ‌رو با معیشتی متکی به دامپروری و گاهی کشاورزی (در دشت‌های میان‌کوهی با شرایط مساعد محیطی) را طی دورۀ اشکانی و در این منطقه به اثبات رسانید. به‌نظر می‌رسد، پس‌کرانه‌های کوهستانی زاگرس از ویژگی‌های فرهنگی منظمی برخوردار نبوده و هرکدام در عین به‌هم پیوستگی، دارای ویژگی‌ها و فرهنگ‌های خاصی هستند. کاوش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناسی در این مناطق عموماً بیانگر توسعه و تطور فرهنگی و گاهنگاری جامعۀ کوچ‌رو و روستانشینی از پیش‌ازتاریخ تاکنون می‌باشد. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6274_d0353558f3ae8b91febe82f5a735bb06.pdf