پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 15 47 2026 02 20 Reconsidering the Historical Trajectory of Old Dehdasht: Formation and Decline through the Lens of the Citadel’s Archaeology روند تکوین و افول شهر قدیم دهدشت: هم‌سنجی متون تاریخی با پژوهش‌های باستان‌شناختی ارگ تاریخی 279 311 6466 10.22084/nb.2025.30555.2751 FA حسین سپیدنامه دکتری باستان‌شناسی، کارشناس امور هیئت علمی و هیئت امنا، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0003-3772-8495 احمد آزادی استادیار پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. Journal Article 2025 02 15 The citadel of a city is not only regarded as a defensive and governmental center, but it also narrates a significant part of the political, cultural, and social history of that city. Citadels, as symbols of authority, have always played an influential role in cultural and commercial interactions. Considering that one of the most important physical elements of historical cities is the citadel, which constitutes the ruling and administrative quarter, understanding the origins of urban formation and the role of cities in the political-administrative and social life of each region depends on recognizing this structural element. The historical analysis of the formation, prosperity, and decline of the old city of Dehdasht, along with the study of various architectural aspects and the significance of archaeological findings from its historical citadel, has made this research necessary. During the years 1399 and 1401 (2020 and 2022), two excavation and survey seasons were conducted at the historical citadel of Dehdasht with the aim of identifying its towers and fortifications. In addition to architectural remains, a very small number of potsherds from historical periods and various types of Islamic-period ceramics were discovered. The present study seeks to answer two questions concerning the history of the formation, prosperity, and collapse of the city and its citadel: 1. Based on historical written sources and comparison with archaeological findings, to which period does the historical citadel of Dehdasht -as the most important structural element of the city-belong, and what was the process of its formation, expansion, and destruction? 2. Based on archaeological findings from excavations in the citadel of Dehdasht, as well as the study of ancient texts, what were the cultural and economic interactions of the district (rustaq) of Baladshapur, centered on Dehdasht, in the Kuhgiluyeh region with other areas? The data collection method of this research is field-based and documentary, and the research approach is descriptive-analytical and historical-analytical. The study of architectural remains and archaeological findings, including ceramics, indicates that the historical citadel had been inhabited at least since the 4th century AH (10th century CE) and was rebuilt at least three times until the mid-Qajar period. Historical sources and archaeological evidence, such as ceramic finds, demonstrate that this city maintained transregional exchanges with various regions of Iran, including Isfahan, Mashhad, and Kerman, and even with distant countries such as China, India, and Europe. ارگ یک شهر، نه‌تنها به‌عنوان یک مرکز دفاعی و حکومتی مطرح است، بلکه بخش قابل‌توجهی از تاریخ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی یک شهر را نیز روایت می‌کند. ارگ‌ها به‌عنوان نماد حکومتی، همواره نقشی تأثیرگذار در تعاملات فرهنگی و تجاری داشته‌اند. با توجه به این‌که یکی از عناصر مهم کالبدی شهرهای تاریخی را اَرگ به‌عنوان بخش حاکم‌نشین هر شهر تشکیل می‌دهد، شناخت پیشینۀ شکل‌گیری و بنیان شهرها و نقش آن‌ها در حیات سیاسی-اداری و اجتماعی هر منطقه در گرو شناخت عنصر کالبدی یاد شده است. تحلیل تاریخی شکل‌گیری، رونق و افول شهر قدیم دهدشت و مطالعۀ جنبه‌های گوناگون معماری و اهمیت یافته‌های باستان‌شناختی ارگ تاریخی این شهر، انجام این پژوهش را ضروری ساخته است. طی سال‌های 1399 و 1401 دو فصل کاوش و پی‌گردی ارگ تاریخی دهدشت با هدف خواناسازی برج و باروی آن انجام شد که افزون‌بر بقایای معماری، قطعات بسیار اندک سفال‌های دوران تاریخی و گونه‌های متنوعی از سفال‌های دوران اسلامی یافت شد. پژوهش حاضر در صدد پاسخ به دو پرسش در ارتباط با تاریخ شکل‌گیری، رونق و فروپاشی شهر و ارگ دهدشت است؛ این پرسش‌ها عبارتنداز: 1) براساس منابع مکتوب تاریخی و هم‌سنجی با یافته‌های باستان‌شناختی، اَرگ تاریخی دهدشت به‌عنوان مهم‌ترین عنصر کالبدی این شهر، مربوط به چه دوره‌ای بوده و روند شکل‌گیری، گسترش و ویرانی آن چگونه بوده است؟ 2) براساس یافته‌های باستان‌شناختی حاصل از کاوش در ارگ بافت تاریخی دهدشت، و نیز مطالعۀ متون کُهن، برهم‌کنش‌های فرهنگی و اقتصادی رستاق بلادشاپور به مرکزیت دهدشت در منطقۀ کوه‌گیلویه با مناطق دیگر چگونه بوده است؟روش گرد‌آوری اطلاعات این پژوهش میدانی-اسنادی و روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و تاریخی-تحلیلی است. مطالعۀ بقایای معماری و یافته‌های باستان‌شناختی ازجمله سفال‌ها‌ نشان می‌دهد ارگ تاریخی، دست‌کم از سدۀ چهارم هجری‌قمری مسکون بوده و تا اواسط دورۀ قاجار، حداقل سه‌بار بازسازی شده است. منابع تاریخی و شواهد باستان‌شناختی مانند یافته‌های سفالی نشان می‌دهد که این شهر مبادلات فرامنطقه‌ای با مناطق مختلف ایران، مانند: اصفهان، مشهد، کرمان و حتی کشورهای دوردست مانند: چین، هند و اروپا داشته است. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6466_219c507b38ddfc07899fc1f01ff40c44.pdf