پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Reassessing the Distribution of Lapui Pottery Across the Highland Zagros: Archaeological Evidence from Khanmirza بازشناسی پراکندگی سفال لپویی در حوزۀ جغرافیایی زاگرس مرتفع، براساس یافته‌های باستان‌شناختی خانمیرزا 7 37 6401 10.22084/nb.2025.23366.2796 FA سعید بابامیرساطحی گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. 0000-0001-7542-9440 رحمت عباس‌نژادسرستی گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0003-1365-8904 محمود حیدریان گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران. 0000-0001-5888-6770 علیرضا خسروزاده گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران. 0009-0002-1694-966X Journal Article 2025 08 16 The natural environment of Khanmirza County, including access to permanent and seasonal watercourses, fertile soils, and favourable topography, has contributed to the formation of important settlements from prehistoric times to the present. With the onset of the Neolithic and the emergence of regional and interregional networks, which intensified during subsequent periods, particularly in the fifth and fourth millennia BCE, the southern part of Chaharmahal and Bakhtiari Province, and Khanmirza in particular, became especially well-suited to investigating these cultural and economic interactions. In the southern Zagros, corresponding broadly to present-day Fars Province, the fourth and third millennia BCE are represented in more specific archaeological terminology by what is known as the Lapui phase, regarded as one of the most important phases in the prehistoric chronology of the region. Published archaeological fieldwork concerning the social, economic, political, and religious dimensions of life during this period in the Central Zagros, particularly southern Chaharmahal and Bakhtiari Province, remains extremely limited and, in many cases, incomplete. Much of the existing information on the characteristics of the Lapui phase in the Bakhtiari region derives from Zagarell’s early reports, which have subsequently served as sources for numerous publications. The conclusions of some of these studies, however, differ markedly from the new archaeological evidence. Drawing on recent archaeological findings, this study characterises Lapui pottery from the southern Highland Zagros and reassesses the distribution, geographical extent, and sphere of influence of the Lapui phase in this region. Field-survey results and the typological study and classification of the ceramic material undertaken by one of the authors in southern Chaharmahal and Bakhtiari indicate that Lapui pottery from the study area can be classified into two groups: fine and coarse wares. Comparative analysis reveals close similarities between these assemblages and Lapui pottery from Fars. Surface collections from 27 archaeological sites, some preserving evidence of occupation from the Neolithic through the Islamic period, yielded diagnostic Lapui pottery. The mapped distribution of Lapui sites indicates that the cultural influence of the Lapui phase extended beyond Fars in the southern Zagros into parts of the Central or Highland Zagros, reaching its southernmost sector along the border with Khuzestan. قابلیت‌های محیط طبیعی شهرستان خانمیرزا، نظیر در دسترس بودن منابع آب (رودهای دائمی و فصلی)، خاک حاصلخیزو توپوگرافی منطقه از عوامل اثرگذار در شکل‌گیری استقرارهای مهم و شاخص از دوران پیش‌ازتاریخ تا عصر حاضر است.با شروع دورۀ نوسنگی و شکل‌گیری تعاملات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و شدت گرفتن آن در دوره‌های بعد به‌خصوص در هزاره‌های پنجم و چهارم، جنوب استان و به‌ویژه منطقۀ خانمیرزا مکان مستعدی برای بررسی و مطالعۀ این ارتباطات و برهمکنش‌های فرهنگی و اقتصادی است. هزارۀ سوم و چهارم، در زاگرس جنوبی (استان فارس کنونی) با اصطلاحی تخصصی‌تر، با نام فرهنگ لپویی معرفی‌شده و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراحل گاهنگاری پیش‌ازتاریخ این مناطق شناخته می‌شود. نتایج منتشر شده از فعالیت‌های میدانی باستان‌شناسانه درخصوص چگونگی زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و مذهبی این دوره در نواحی زاگرس‌مرکزی (جنوب استان چهارمحال‌و‌بختیاری) بسیار محدود و در بسیاری از موارد ناقص است. حجم زیادی از اطلاعات موجود درخصوص ویژگی‌های فرهنگ لپویی منطقۀ بختیاری مربوط به گزارشات قدیمی زاگارل است، که از این گزارشات به‌عنوان منبع اطلاعاتی مقالات متعددی استفاده شد. نتایج برخی مقالات منتشرشده با یافته‌های جدید ناهمگونی محسوسی دارد. در این پژوهش قصد داریم با اتکا بر یافته‌های باستان‌شناختی جدید، ضمن معرفی مشخصه‌های سفال لپویی جنوب زاگرس مرتفع، پراکنش و حوزۀ نفوذ و گسترش این فرهنگ را در این محدوده مورد بازنگری قرار دهیم. طبق نتایج بررسی‌های میدانی و مطالعات گونه‌شناسی و طبقه‌بندی یافته‌های فرهنگی (سفال) که یکی از نگارندگان در بخش جنوبی چهارمحال‌و‌بختیاری انجام‌داده است، سفال لپویی در منطقۀ موردمطالعه در دو گروه ظریف و خشن قابل طبقه‌بندی است که طبق مقایسات صورت‌گرفته مشابهت بسیار زیادی با سفال لپویی فارس دارد. باتوجه به یافته‌های سطحی بررسی میدانی از تعداد 27 محوطۀ باستانی، که برخی از آن‌ها دربردارندۀ شواهد استقراری از دورۀ نوسنگی تا دوران اسلامی هستند، سفال شاخص دورۀ لپویی به‌دست آمده است. بنابر نقشۀ موجود درخصوص الگوی پراکنش محوطه‌های لپویی حوزۀ نفوذ فرهنگ لپویی علاوه‌بر منطقۀ فارس (زاگرس جنوبی) تا بخش‌هایی از زاگرس‌مرکزی (مرتفع) و جنوبی‌ترین بخش آن، که هم‌مرز با خوزستان می‌باشد، گسترش یافته است. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6401_012d9fe15b2493f21902cd55603382ec.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Prehistoric Floats of Cham Qule, Evidence of Human Responses to Natural Occurrences in the Seimarreh Valley, Central Zagros شناورهای پیش‌ازتاریخی چم‌قوله؛ شاهدی از واکنش انسان به رخ‌دادهای طبیعی در درۀ سیمره، زاگرس‌مرکزی 39 55 6369 10.22084/nb.2025.29319.2680 FA محسن زینی وند گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0001-5705-4729 عباس مقدم گروه باستان‌شناسی، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران. 0000-0001-5720-7975 کمال الدین نیک نامی گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-5273-8179 Journal Article 2024 05 07 The narrow valleys of Seimarreh, with their high ecological potential and strategic location between the lowlands and the Zagros highlands, hold particular significance for archaeological research. Nevertheless, despite the earlier efforts of foreign researchers, the region has rarely been subjected to systematic and focused investigation, with the exception of the Huleilan Valley. The salvage project in the reservoir area of the Seimarreh Dam, initiated in 2009, provided a valuable opportunity to expand our knowledge of the prehistoric and even historic societies of the region. The identification and investigation of important areas such as East Chia Sabz demonstrates the potential for the earliest settlers to have occupied these valleys. Cham Qule is another prehistoric settlement in this area that has yielded evidence dating to the sixth and fifth millennia BCE and was excavated over two seasons. Archaeological evidence points to a notable pattern linking the abandonment of Chia Sabz with the formation of Cham Qule, a transition that extended for about a thousand years. This discontinuity in settlement may have been caused by the massive landslides of Kabir Kouh and Pusht e Bil, which occurred around the end of the eighth or the beginning of the seventh millennium BCE. Given that the lake formed by the damming of the Seimarreh and Kashkan Rivers persisted for about a thousand years, it appears that even after this period, the lake waters had not fully drained. For a further two or three thousand years, river depths and water levels remained higher than at present. Accordingly, the inhabitants of a settlement such as Cham Qule, which is enclosed by canyons with only two narrow gorges providing access to surrounding areas, probably travelled by boat. Evidence recovered from the excavations at Cham Qule should help clarify this hypothesis. دره‌های کم‌عرض سیمره با ظرفیت بالای زیست‌محیطی و موقعیت راهبردی بین سرزمین‌های پست و بلندی‌های زاگرس اهمیت بسیاری در پژوهش‌های باستان‌شناختی دارند. با این‌حال، به‌رغم فعالیت‌های جسته‌و‌گریختۀ برخی از پژوهشگران خارجی، جز در درۀ هلیلان، هیچگاه مورد پژوهش جدی و هدفمند قرار نگرفته‌اند. پروژۀ نجات‌بخشی حوضۀ آبگیر سد سیمره که از نیمۀ دوم دهۀ 80ه‍.ش. آغاز شد، فرصت مناسبی بود تا آگاهی ما نسبت به جوامع پیش‌از‌تاریخ و حتی تاریخی منطقه فزونی یابد. شناسایی و کاوش در محوطه‌های ارزشمندی همچون چیاسبز شرقی نشان از قابلیت شکل‌گیری روستاهای نخستین در این دره‌ها دارد. چم‌قوله یکی دیگر از زیستگاه‌های پیش‌از‌تاریخ این محدوده به‌واسطۀ وجود نهشته‌های هزاره‌های ششم و پنجم پیش‌ازمیلاد است که طی دو فصل مورد کاوش قرار گرفت. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد بین متروک شدن چیاسبز تا شکل‌گیری چم‌قوله که حدود یک‌هزار سال به‌طول انجامیده، الگوی معناداری وجود دارد. این وقفۀ استقراری می‌تواند ناشی از زمین‌لغزش‌های بزرگ سیمره و پشته‌بیل بوده باشد که تقریباً در اواخر هزارۀ هشتم/اوایل هزارۀ هفتم پیش‌ازمیلاد رخ‌داده بودند. یافته‌های مرتبط با قایق (ماکت قایق) از چم‌قوله برای نخستین‌بار از مناطق مرتفع شناسایی شده‌اند و این پرسش مطرح می‌شود؛ چرا در ارتفاعات زاگرس هم‌سو با سرزمین‌های پست از قایق استفاده شده است؟ و اساساً رودخانۀ خروشان سیمره قابل قایق‌رانی بوده است یا اشیائ فوق، نمادین یا در رابطه با نذری هستند؟ وجود حجم عظیمی از رسوبات مارنی برروی محوطه‌های نوسنگیِ بدونِ سفال چیاسبز شرقی و کپرگاه، شکل‌گیری زیستگاه چم‌قوله بر روی رسوبات دریاچه‌ای نشان می‌دهد که در هزارۀ هفتم پیش‌ازمیلاد درۀ سیمره و حوضۀ آبگیر امروزین سد سیمره در سیطرۀ دریاچه‌ای کهن بوده است. براساس شواهدی که از رخ‌داد زمین‌لغزش دوگانۀ سیمره ارائه می‌شود، استفاده از قایق توسط جوامع ساکن در چم‌قوله واکنشی است روشن به شرایطی که طبیعت بر زندگی انسانِ پیش‌از‌تاریخ تحمیل کرده است. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6369_0599ed8cdae6949af69385a4b59ff0dc.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Stylistics of Pottery in the Ardabil Style: A Case Study of Ardabil-Style Pottery from the Archaeological Museum of the Sheikh Safi al-Din Ardabili Mausoleum سبک‌شناسی سفال‌های سبک اردبیل: مطالعۀ موردی سفال‌های سبک اردبیل، موزۀ باستان‌شناسی بقعۀ شیخ صفی‌الدین اردبیلی 57 89 6020 10.22084/nb.2025.28285.2626 FA اردشیر جوانمردزاده گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. (نویسندۀ مسئول). 0009-0007-6139-3716 مژگان رستمی گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. 0009-0007-7575-8712 فردین عینی گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. Journal Article 2024 09 10 Among archaeological materials, pottery provides valuable evidence for reconstructing cultural, technological, and artistic developments. Changes in vessel forms, manufacturing techniques, fabrics, tempers, colors, and decorative motifs can contribute significantly to the identification of cultural and chronological patterns and provide insights into the technological skills and artistic practices of pottery producers. This study examines the stylistic characteristics and chronological development of Ardabil-style pottery preserved in the Archaeological Museum of the Sheikh Safi al-Din Ardabili Mausoleum. The research employs a field- and museum-based method, descriptive–analytical and library-based research. The pottery assemblage examined consists primarily of confiscated archaeological objects transferred to the museum. Since the provenance and precise archaeological contexts of many of these objects were not documented, comparative analysis was undertaken using comparable specimens preserved in the National Museum of Iran, as well as materials recovered from archaeological sites in Iran and neighbouring regions. The study of Ardabil-style pottery represents an important aspect of the archaeology of northwestern Iran. Most known examples have entered museum collections through illicit excavations, whereas specimensrecovered through controlled archaeological excavations remain relativelylimited. The assemblage includes a variety of vessel forms, including jugs, cups and drinking vessels, vessels with trefoil-shaped rims, handled vessels, spouted vessels, drainage elements, and bases. The predominant colors are red, orange, and pale green, while the decorative repertoire consists mainly of geometric motifs, including triangular patterns, hatching, and buttonlikeornaments. Based on stylistic and comparative evidence, the pottery examined in this study can be broadly dated from the prehistoric period to the Late Parthian period, with the principal chronological range extending from the Late First Millennium BCE (Iron Age III) to the Late Parthian period. The results contribute to a better understanding of the formal,decorative, and chronological characteristics of Ardabil-style pottery and its place within the archaeological traditions of northwestern Iran. منطقۀ شمال‌غرب ایران به‌دلیل موقعیت استراتژیک و اهمیت خاص خود، وجود فرهنگ‌های مختلف بشری در ادوار گذشته از پیش‌ازتاریخ تا دوران معاصر، نقش مهمی در ارتباطات فرهنگی خاور نزدیک ایفا کرده است. سفال به‌عنوان یکی از عوامل انتقال مفاهیم، که نتیجۀ تغییر و تحولات دوران گذشته ظاهر شده و به‌وسیلۀ اشکال و تزئینات غنی خود، گویاتر از همۀ ساخته‌های بشری، مفاهیم هنری هر دوره را بیان می‌کند. تحولات علاوه‌بر موارد تکنیکی ساخت، نقوش، جنس و رنگ ایجاد شده و میزان خلاقیت هنری صنعتگران بر آثار سفالین مشاهده نمود. هدف از پژوهش حاضر سبک‌شناسی سفال‌های سبک اردبیل موزۀ باستان‌شناسی بقعۀ شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده است؛ از این‌رو، نوشتار حاضر به روش مطالعات میدانی-موزه‌ای (مستندنگاری، عکاسی، طراحی) و توصیفی-تحلیلی (کتابخانه‌ای) است. سفال‌های مورد پژوهش جزو اشیاء توقیف شده‌ای است که به موزۀ باستان‌شناسی بقعۀ شیخ صفی‌الدین اردبیلی انتقال‌یافته است. به‌دلیل بی‌شمار بودن این نوع اشیاء در سایر موزه‌ها و مجموعه‌ها قابل تفکیک بودند، اما ازلحاظ تاریخی و یا موقعیت مکانی مشخص رعایت نشده است؛ درنتیجه به مطالعات تطبیقی، با سایر نمونه‌های مشابه موجود در موزۀ ملی، محوطه‌های باستانی ایران و مناطق همجوار پرداخته شده است. مباحث سفال سبک اردبیل، یکی از اساسی‌ترین موضوعات سفال شمال‌غرب ایران است. اغلب این نوع سفال‌ها از طریق حفاری‌های غیرمجاز و قاچاق به‌دست آمده و نمونه‌های یافت‌شده از کاوش علمی اندک هستند. سفال‌ها ازلحاظ شکل، شامل: کوزه، پیاله و آبخوری‌ها، به‌صورت دهانۀ شبدری، دسته‌دار، لوله‌دار، آبریز، و پایه‌دار‌می‌باشند. رنگ اکثرا سفال‌ها قرمز متمایل به نارنجی و رنگ نخودی و تزئینات هندسی شامل: نقوش مثلثی، هاشور، تزئینات برجستۀ دکمه‌ای و ... است. محدودۀ زمانی سفال‌های موردمطالعه از لحاظ نقش از دوران پیش‌ازتاریخ تا اواخر اشکانی و ازلحاظ فرم از اواخر هزارۀ اول پیش‌ازمیلاد (عصر آهن III) تا دوران تاریخی (اواخر اشکانی) درنظر گرفته شده است. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6020_ac2a728f9f17b5d860b6dabd80a5162f.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Ideological Representations and Ritual Behaviors in Bronze Age Southeastern Iran بازنمایی‌های ایدئولوژیک و رفتارهای آئینی در عصر مفرغ جنوب‌شرق ایران 91 123 6357 10.22084/nb.2025.29367.2682 FA مجتبی خوارزمی گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه جیرفت، جیرفت، ایران. Journal Article 2024 05 17 The expansion of complex societies in southeastern Iran during the Bronze Age (3rd millennium B.C.) was driven not only by material and commercial networks with Mesopotamia but also by the transmission of ideological beliefs and ritual behaviors. Despite extensive research on trade and cultural relations between this region and its neighbors, the ritual and ideological aspects reflected in material culture have received less attention. This study aims to identify manifestations of ideology through iconographic analysis of reverence gestures and architectural motifs on figurines, seals, and chlorite vessels from Shahdad, KonarSandal (Jiroft), and Tepe Yahya. The central question is whether these material representations reflect direct Mesopotamian influence or demonstrate localized ritual practices. The hypothesis posits that if these motifs directly reflect Mesopotamian influence, a uniform pattern in typology and context should be observable across all sites; however, if they resulted from localization, significant differences in typology, context of use (funerary at Shahdad versus temple-related at Konar Sandal), and chronological range should be observed. This research employs a descriptive-analytical method based on published data from these sites, with comparative evidence from Mesopotamia and Central Asia. The findings reveal that while the prototypes of reverence gestures have origins in ancient Mesopotamia, they were reproduced in different contexts in southeastern Iran, indicating active adoption and localization. Furthermore, rather than a monolithic state ideology, the sites shared a flexible repertoire of ritual behaviors. Chronologically, the closed-hand gesture appears earlier and more widely, while the raised-fist gesture becomes more frequent in the second half of the third millennium B.C. It is concluded that although complete ritual homogeneity is not evident, shared symbols played a key role in connecting producers, local elites, and exchange networks toward Elam and Mesopotamia, though the mechanism of this link cannot be established from iconography alone. گسترش جوامع پیچیده در جنوب‌شرقی ایران در عصر مفرغ (هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد) نه‌تنها تحت‌تأثیر مبادلات مادی و شبکه‌های تجاری، بلکه تحت‌تأثیر گردش باورهای ایدئولوژیک و اعمال آئینی بود که اغلب به‌صورت محلی بازتفسیر می‌شدند. باوجود پژوهش‌های گسترده دربارۀ روابط تجاری و تعاملات فرهنگی، ابعاد آئینی و ایدئولوژیک فرهنگ مادی توجه کمتری یافته است. این مطالعه از طریق تحلیل شمایل‌نگاری دو حرکت احترام (دست‌های قلاب‌شده و یک دستِ باز همراه با دستِ بسته یا بالا‌برده) و نقوش معماری روی ظروف سنگ‌صابونی محوطه‌های شهداد، کنار صندل و تپه یحیی به این موضوع می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که، چگونه این بازنمایی‌ها نشان‌دهندۀ تأثیر مستقیم خارجی هستند یا اقتباس گزینشی و نوآوری آئینی محلی را بازتاب می‌دهند. فرضیۀ پژوهش آن است که اگر نقوش به‌صورت گزینشی پذیرفته و محلی بازتفسیر شده باشند، تفاوت‌هایی در گونه‌شناسی، زمینۀ کاربرد و توزیع زمانی آن‌ها مشاهده خواهد شد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی‌بر داده‌های منتشرشدۀ جنوب‌شرقی ایران همراه با شواهد تطبیقی از ایلام، بین‌النهرین و آسیای مرکزی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه مشابهت‌های اولیه‌ای در شمایل‌نگاری بین‌النهرین و ایلام وجود دارد، رخدادهای جنوب‌شرقی ایران با هیچ مدل واحد انتقال فرهنگی همخوانی ندارد و الگوی پذیرش گزینشی همراه با بازتفسیر محلی را تأیید می‌کند. محوطه‌ها مجموعه‌ای انعطاف‌پذیر از رفتارهای آئینی را به اشتراک گذاشتند، اما تفاوت‌های زمینه‌ای و زمانی بیانگر تمایز محلی در بیان آئینی است. حرکت دست‌های گره‌کرده زودتر و گسترده‌تر ظاهر می‌شود؛ در‌حالی‌که حرکت یک دستِ باز در نیمۀ دوم هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد رایج‌تر می‌گردد. این نمادهای مشترک احتمالاً ارتباطات میان تولیدکنندگان، نخبگان و شبکه‌های تبادل را تسهیل کرده و جنوب‌شرقی ایران را با ایلام و فلات ایران پیوند داده‌اند. مشابهت‌های بین‌النهرینی بیشتر به‌عنوان چارچوب مقایسه‌ای ثانویه عمل می‌کنند تا منبع مستقیم انتقال؛ با این‌حال، سازوکارهای دقیق این ارتباطات را نمی‌توان تنها از شواهد شمایل‌نگاری تعیین کرد.<br><br> https://nbsh.basu.ac.ir/article_6357_df3aebc649f9e3b674eeb790a4da224e.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 The Last Traces of Archaic Elamite Engraving Traditions in the Achaemenid Seal Corpus آخرین نشانه‌های سبکی کهن از سنت‌های حکاکی ایلامی در مجموعۀ مهرهای هخامنشی 125 145 6371 10.22084/nb.2025.29150.2667 FA مینا صفا گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. 0000-0002-9776-9769 Journal Article 2024 03 27 A substantial proportion of the archaeological material dating to the Achaemenid period consists of seals and seal impressions. This study examines a distinctive mode of execution and engraving evident in a corpus of Achaemenid-period seal impressions hitherto subsumed by previous scholarship under the broad category of “heterogeneous styles.” The investigation pursues several interrelated objectives, notably characterizing the mode of execution evident in these seal impressions, an important material medium at the intersection of Achaemenid art and the imperial administrative apparatus, and elucidating a specific facet of the broader social history of Achaemenid art. To determine whether this distinctive mode of execution derives from an archaic Elamite tradition, the analysis situates the seal impressions within their specific historical, political, and geographical contexts and systematically compares their engraving techniques with diagnostic examples from the Elamite glyptic corpus. The results indicate that the designs preserved in these seal impressions exhibit a geometric style characterized by interconnected segments and by straight, angular, and curved lines combined with globular depressions, all executed through drill work. Together, these features represent the continuation of a tradition that originated in the early third millennium BCE, was attested during the Old Elamite period, reached its zenith in the Middle Elamite period, and persisted into the Neo-Elamite and Achaemenid periods. The clearly delimited administrative sphere in which these seal owners operated, western Fars and eastern Elam, strengthens the attribution of these impressions to an engraving style localized in the Elamite region. Thus, rather than subsuming these impressions within a broad, heterogeneous category, their distinctive mode of execution may be understood as the continuation of an archaic Elamite engraving tradition, preserved either in local workshops in Elam or through the work of local engravers employed by these seal owners and committed to this stylistic tradition. بخش مهمی از شواهد مادی به‌دست آمده از دورۀ هخامنشیان مهرها و اثرمهرها هستند. مسئلۀ اصلی در این پژوهش بررسی سبک متفاوت اجرا و حکاکی تعدادی از اثرمهرهای مکشوفه از دورۀ هخامنشی است؛ که تاکنون در پژوهش‌‌‏های انجام شده در مجموعۀ سبک‏‌‌های ناهمگون دسته‌بندی شده‌‏اند. در بررسی این سبک متفاوت اهدافی دنبال می‏‌شود، ازجمله مشخص نمودن سبک اجرای تعدادی از اثرمهرهای به‌دست آمده از دورۀ هخامنشی، به‌عنوان یکی از بسترهای مهم تجلی هنر قوم و یا سیستم حکومتی هخامنشی، و همچنین روشن نمودن بخشی از تاریخ اجتماعی هنر هخامنشیان. بررسی مسئله مطرح در این پژوهش و پاسخ به این پرسش که، آیا سبک متفاوت اجرای اثرمهرهای مورد بررسی در این پژوهش را می‌توان به سبکی کهن در ایلام نسبت داد؟ ازطریق تحلیل اثرمهرهای موردنظر در بافت تاریخی، سیاسی و جغرافیایی آن‌ها و همچنین مقایسۀ تکنیک اجرا و حکاکی آن‏‌ها با نمونه‌‌‏هایی از حکاکی مهرهای ایلامی انجام خواهد شد. نتایج این پژوهش نشان‌داد، سبک‏‌هندسی و قطعات متصل در اثرمهرهای موردنظر، که ازطریق مته‏کاری و با استفاده از خطوط صاف، زاویه‏‌دار و منحنی و حفره‏‌های گوی‏‌مانند اجرا شده‏‌اند، تداوم سبکی از دورۀ ایلام کهن است که ترقی و اوج کاربرد آن در دورۀ ایلام میانه اتفاق افتاد. محدودۀ اداری مشخص فعالیت مالکان تعدادی از این مهرها در غرب فارس و شرق ایلام احتمال تعلق اثرمهرهای موردنظر به سبکی بومی‌‌شده در ایلام را تقویت می‌‏کند. به این‌‌ترتیب، سبک اجرای خاص اثرمهرهای مورد بررسی در این پژوهش را به‌‌جای دسته‌‌بندی کلی در مجموعه سبک‏‌های ناهمگون می‌‏توان تداوم یکی از سبک‏‌های کهن ایلامی دانست، که در کارگاه‏‌های محلیِ محدودۀ ایلام و یا توسط هنرمندان محلی استخدام‌شده توسط مالکان این مهرها، که متعهد به این سبک بودند، اجرا شده‏‌اند. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6371_15825aee15eb335cc13f9b559f166ee8.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Manufacturing Technology and Corrosion Mechanisms of Ancient Metal Artifacts from Qalaichi Tepe فناوری ساخت و مکانیسم‌های خوردگی آثار فلزی باستانی تپه قلایچی 147 181 6243 10.22084/nb.2025.9515.2664 FA حمیدرضا بخشنده فرد گروه حفاظت و مرمت، دانشکدۀ مرمت دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0002-9407-9455 زهرا رحیمی‌کلیشادی گروه حفاظت و مرمت، دانشکدۀ مرمت دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. 0009-0007-4264-3249 فرشید ایروانی قدیم گروه باستان‌شناسی ، دانشکدۀ حفاظت آثار، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، آذربایجان شرقی، تبریز، ایران. 0000-0002-5107-6561 Journal Article 2024 04 05 The Mannaean Kingdom was one of the major Iron Age polities that flourished in northwestern Iran during the first millennium BCE. Qalaichi Tepe, identified as the Mannaean capital Izirtu, represents one of the most significant archaeological sites of this period. This study investigates nine copper-based artifacts recovered from systematic excavations conducted at Qalaichi between 2002 and 2004 under the direction of Bahman Karegar. The assemblage comprises a complete bracelet, one fragmented object, and seven additional metal fragments dating to the first millennium BCE. The research aims to reconstruct manufacturing technology, characterize microstructural features, identify corrosion products, and assess the corrosion mechanisms affecting these artifacts. To achieve these objectives, optical microscopy, metallography, scanning electron microscopy coupled with energy-dispersive X-ray spectroscopy (SEM–EDS), and X-ray diffraction (XRD) were employed. Microstructural observations indicate that the artifacts were manufactured through combinations of casting, cold working, hot working, and repeated annealing, reflecting advanced metallurgical knowledge. SEM–EDS analyses showed that seven artifacts were made of tin bronze, whereas two specimens consisted of nearly pure copper. Elongated sulfide inclusions preserved within the metallic matrix indicate incomplete smelting of sulfidic copper ores and provide evidence for the nature of raw materials and extraction technology. XRD identified the principal corrosion products as cuprite (Cu₂O), nantokite (CuCl), malachite (Cu₂CO₃(OH)₂), and brochantite (Cu₄SO₄(OH)₆), reflecting complex burial-induced corrosion processes. Microstructural evidence further demonstrates selective corrosion characterized by preferential dissolution of the copper-rich phase, secondary tin enrichment, intergranular corrosion, microcracking, and localized porosity. Despite variations in corrosion intensity, the artifacts exhibit notably similar manufacturing characteristics, suggesting standardized metallurgical practices within Mannaean workshops. These findings provide new insights into Iron Age copper-alloy production technology in northwestern Iran while contributing valuable archaeometallurgical data for understanding Mannaean metallurgy and informing the conservation of archaeological copper-based cultural heritage. ماننایی‌ اقوامی بودند که در هزارۀ اول پیش‌ازمیلاد در نواحی شمال‌غرب ایران زندگی می‌کردند. محوطۀ قلایچی براساس کشفیات انجام‌شده از محوطه‌های ماننایی در قرن هشتم و هفتم پیش‌ازمیلاد است. در این محوطه کاوش‌های غیرمجاز بسیاری صورت گرفته بود و پس از آن کاوش‌های روشمند توسط «اسماعیل یغمایی» و «بهمن کارگر» در این منطقه صورت گرفت. تعداد 9 قطعۀ فلزی حاصل از این محوطه طی کاوش‌های سال‌های 1381 تا 1383ه‍.ش. به سرپرستی بهمن کارگر مربوط به هزارۀ اول پیش‌ازمیلاد برای مطالعه انتخاب شده است که شامل دو گروه است؛ در گروه اول، یک دستبند و یک تکه شئ فلزی و در گروه دوم نیز هفت تکه شئ فلزی وجود دارد. هدف این پژوهش شناسایی دقیق آن‌ها از نظر ساختاری و فن‌شناسی و چگونگی ساخت و شناخت نوع و فرآیند خوردگی و محصولات خوردگی آن‌ها است. این یافته‌ها، باتوجه به موقعیت جغرافیایی و دورۀ زمانی (هزارۀ اول پیش‌ازمیلاد)، اهمیت فراوانی در بازسازی روندهای تکنولوژی، فرهنگی و اجتماعی جوامع عصر آهن در منطقه دارند. پرسش پژوهش شامل: 1) روش ساخت از نظر ساختار و ساختمان چیست؟ 2) محصولات خوردگی در این نمونه‌ها چیست و پایداری آن‌ها چگونه است؟ 3) روند خوردگی و فرآیند اثرگذار محیطی بر این آثار چگونه است؟ به ‌این‌منظور بررسی‌های میکروسکوپی و آنالیز دستگاهی SEM-EDX ،XRD و متالوگرافی انجام شد. مطالعات ریزساختاری و SEM-EDX نشان‌داد، کار سرد، گرم و تابکاری بر روی نمونه‌ها انجام شده ‌است. نتایج به‌دست‌آمده از آنالیز XRD فازهای خوردگی نمونه‌ها شامل: مالاکیت، نانتوکیت، کوپریت، بروکانتیت و پیِپایت شناسایی شد. برای این‌منظور از بررسی‌های میکروسکوپی و آنالیز تکنیک ابزاری SEM-EDX و متالوگرافی استفاده شد. نتایج آزمایش‌ها نشان‌داد که تمام قطعات اشیاء به جز دو نمونه از آلیاژ مفرغ و دو نمونه از مس ساخته شده‌اند. به‌طورکلی می‌توان گفت مطالعات SEM-EDX انجام‌شده در بررسی ساختار و نحوۀ ساخت نمونه‌ها نشان‌دهندۀ شباهت آن‌هاست. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6243_b4edda67f0f57e218a8e766927e3e5c5.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Iron Age and Historical period in Mazandaran: Classification and Typology of the Grave Goods of Shahneh Poshteh Cemetery, Babol عصر آهن و دورۀ تاریخی در مازندران: طبقه‌بندی و گونه‌شناسی مجموعه گورآوندهای گورستان شهنه‌پشتۀ بابل 183 233 6416 10.22084/nb.2025.31637.2809 FA حامد طهماسبی فر گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0003-7482-554X حسن فاضلی نشلی گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0002-0724-365X مجتبی صفری گروه باستان شناسی، دانشکدۀ، میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. 0009-0006-6741-7830 یودیت تومالسکی مرکز باستان‌شناسی آلمان در ایران، برلین، آلمان. 0000-0002-3693-0002 Journal Article 2025 09 28 Regarding the Iron Age and historical periods of the Mazandaran district, no comprehensive chronological research based on grave goods has been conducted to date. Most studies have focused on pottery collections and have been based on archaeological surveys rather than excavations; consequently, the description, classification, and chronology of materials have often been influenced by cultural-historical approaches. In this context, two seasons of archaeological excavation and survey at the Shahneh Poshteh Cemetery, Babol, resulted in the discovery of a collection of grave goods, among which pottery vessels are the most prominent. The burial assemblage contains a diverse range of materials, including pottery, metal objects, weapons, ornaments, and bone and stone tools. At Shahneh Poshteh, a group of vessels with diverse forms and colors has been identified, representing a significant factor in establishing the relative chronology and cultural attribution of the cemetery to Iron Age I–IV (from the Achaemenid to the early Parthian periods), spanning from the late second millennium to the second half of the first millennium BC. Iron objects are rarely found at this cemetery, whereas bronze was extensively used for the production of weapons and ornaments. The present research seeks to address questions concerning the typology and classification of the objects, their historical and chronological relationships, and their stylistic and cultural interactions with sites of the same cultural horizon within Mazandaran and beyond, including the Gorgan Plain, Gilan, the Central Plateau, and western Iran. The site appears to occupy a significant position within the framework of the Mazandaran cultural sequence and shares similarities with several contemporary sites, including Gohar Tepe, Tepe Parija, Hotu, and Lafurak. Although it exhibits stylistic affinities with several prominent Iranian sites, such as Marlik, Ghaleh Kuti, Kaluraz, Qeytariyeh, Khurvin, MersinChal, and Sialk, it also demonstrates distinct cultural developments and locally specific pottery styles. در مطالعات عصر آهن مازندران تاکنون پژوهش جامعی در زمینۀ گاهنگاری برپایۀ اشیاء تدفینی صورت نپذیرفته است. بیشتر مطالعات بر روی مجموعه‌های سفالی و از طریق بررسی‌های باستان‌شناسی بوده و کمتر مبتنی‌بر داده‌های حاصل از کاوش هستند و پیامد آن، توصیف، طبقه‌بندی و تحلیل گاهنگاری اغلب متأثر از رویکردهای تاریخ فرهنگی بوده است. در این‌میان، دو فصل کاوش و بررسی باستان‌شناختی در گورستان شهنه‌پشتۀ بابل منجر به یافتن مجموعه‌ای از اشیاء تدفینی گردید که شاخص‌ترین و فراوان‌ترین آن‌ها ظروف سفالی می‌باشد. گورآوندهای این محوطه دربردارندۀ مجموعه‌ای از اشیاء متنوع ازجمله: سفالینه‌ها، اشیاء فلزی شامل: ظروف، جنگ‌افزارها و زیورآلات و همچنین ابزارآلات استخوانی و سنگی می‌باشند. از آنجایی‌که معمولاً سفالینه‌ها در بسیاری از گورستان‌ها از کمّیت بیشتری برخوردارند، در گورستان شهنه‌پشته نیز با مجموعه‌ای از ظروف سفالی روبه‌رو هستیم که دارای فرم‌ها و رنگ‌های مختلف بوده و عامل تعیین‌کننده‌ای در تبیین گاهنگاری نسبی و تعلق آن‌ها به عصر آهن I تا IV /هخامنشی - اوایل اشکانی، یعنی اواخر هزارۀ دوم تا نیمۀ دوم هزارۀ اول پیش‌ازمیلاد هستند؛ همچنین، فلز آهن به‌ندرت از این گورستان یافت‌شده و در مقابل از مفرغ به فراوانی در قالب جنگ‌افزارها و زیورآلات استفاده شده است. در پژوهش پیشِ‌رو تلاش می‌شود به پرسش‌هایی درمورد گونه‌شناسی و طبقه‌بندی مجموعۀ اشیاء، ارتباطات تاریخی و گاهشناختی آن‌ها و برهم‌کنش‌های سبکی و فرهنگی این محوطه با محوطه‌های هم‌افقِ دررون‌منطقه‌ای در مازندران و برون‌منطقه‌ای در جلگۀ گرگان، گیلان، مرکز فلات و غرب ایران بررسی گردد. به‌نظر می‌رسد این محوطه در چارچوب توالی فرهنگی مازندران دارای همگونی‌هایی با برخی محوطه‌های هم‌زمان همچون: گوهرتپه، تپه پری‌جا، غار هوتو و لفورک است و در عین داشتن شباهت‌های سبک‌شناختی با تعدادی از محوطه‌های شاخص ایران، مانند: مارلیک، قلعه‌کوتی، کلورز، قیطریه، خوروین، مرسین‌چال و سیلک، اما دارای روندهای فرهنگی و برخی سبک‌های سفالی محلی خود می‌باشد. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6416_8e77b3768b440a281c5101ca7941d5e0.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Statistical Analysis of Settlement Patterns and Lifeways among Parthian-Period Communities in the Mountainous Highlands of Dehluran County Based on Archaeological Research تحلیل آماری الگوی استقرار و شیوه های زیستی جوامع انسانی دورۀ اشکانی در ارتفاعات کوهستانی شهرستان دهلران برمبنای پژوهش‌های باستان‌شناسی 235 253 6274 10.22084/nb.2025.29189.2671 FA عبد المالک شنبه زاده گروه باستان‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0009-0008-5835-0405 غلامرضا کرمیان گروه باستان‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). 0000-0003-4200-2592 مجید رضا رجبی گروه باستان‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. Journal Article 2024 04 08 Dehluran County lies in an intermediate geographical zone between the southwestern highlands of the Zagros Mountains, the northwestern Khuzestan Plain, and eastern Mesopotamia. In current administrative terms, its northern uplands encompass the Sarab-e Meymeh and Zarrinabad districts and comprise a mountainous landscape formed by interconnected valleys of different sizes, with small intermountain plains occurring intermittently between the smaller and larger valley systems. The region is part of the Meymeh River watershed and, owing to its favourable geographical setting, has accommodated various human groups through successive phases of occupation, from the Paleolithic era to the present day. One of the main questions and objectives of this research is to investigate the character of the settlement patterns and the lifeways of Parthian-period communities in the mountainous highlands of Dehluran County, with special attention to statistical analyses carried out through geographic information system (GIS) methods. The study combines archaeological field survey, comprehensive library-based research, and the systematic preparation, comparison, and interpretation of GIS maps produced for the study area. Survey across roughly 1,355 km² documented 53 archaeological localities with Parthian-period cultural materials. These include 47 habitation sites, 2 cemeteries, 1 possible fortress, 1 rock relief, 1 rock shelter, and 1 tomb or subterranean structure. The spatial distribution of these localities and their overlay with GIS base maps demonstrate how natural factors influenced their formation, development, and decline. Communication routes, alongside environmental conditions, also played a fundamental role in determining the distribution of settlements during this historical period. Analysis of the full body of data generated through the different stages of research ultimately indicates the presence of a mobile society in the region during the Parthian period. This society depended mainly on pastoralism for subsistence, although agriculture was practised at certain times on intermontane plains possessing favourable environmental conditions. شهرستان دهلران منطقه‌ای بینابینی در جنوب‌غرب ارتفاعات کوهستانی زاگرس، شمال‌غرب دشت خوزستان و شرق میان‌رودان است. ارتفاعات شمالی شهرستان که از نظر تقسیمات سیاسی شامل بخش‌های سراب میمه و زرین‌آباد است، را منطقه‌ای کوهستانی با دره‌های کوچک و بزرگ به‌هم پیوسته و گاهی دشت‌های کوچک میان‌کوهی فراگرفته است. این محدوده بخشی از حوضۀ آبخیز رودخانۀ میمه است که به‌علت شرایط مساعد جغرافیایی طی ادوار مختلف (دورۀ پارینه‌سنگی تا دوران معاصر) سکونتگاه گروه‌های مختلف انسانی بوده است. چگونگی الگو یا الگوهای استقراری و شیوه‌های زیستی جوامع انسانی دورۀ اشکانی در ارتفاعات کوهستانی شهرستان دهلران با تکیه‌بر تجزیه و تحلیل‌های آماری مستخرج از نرم‌افزار GIS، ازجمله مسائل و پرسش‌های اساسی این پژوهش است. درنتیجه بررسی‌های باستان‌شناسی محدودۀ مطالعاتی که گستره‌ای به‌وسعت 1355 کیلومترمربع را دربر می‌گیرد، درمجموع 53 مکان باستانی با یافته‌هایی فرهنگی از دورۀ اشکانی شناسایی گردید که از نظر تنوع مکان‌های شناسایی‌شده شامل: 47 محوطه، 2 گورستان، 1 قلعه (؟)، 1 نقش صخره‌ای، 1 پناهگاه صخره‌ای و 1 دخمه (معماری زیرزمینی) است. پراکنش مکان‌های باستانی شناسایی‌شده و هم‌پوشانی آن‌ها با نقشه‌های پایه در نرم‌افزار GIS تأثیر عوامل طبیعی بر شکل‌گیری، توسعه و اضمحلال این مکان‌ها را به اثبات رسانید. علاوه‌بر عوامل محیطی، مسیرهای ارتباطی نیز نقش اساسی در چگونگی توزیع استقرارهای این دوره دارد. درنهایت، تجزیه و تحلیل داده‌های حاصل از پژوهش‌ها صورت‌گرفته منجر به اثبات جامعه‌ای کوچ‌رو با معیشتی متکی به دامپروری و گاهی کشاورزی (در دشت‌های میان‌کوهی با شرایط مساعد محیطی) را طی دورۀ اشکانی و در این منطقه به اثبات رسانید. به‌نظر می‌رسد، پس‌کرانه‌های کوهستانی زاگرس از ویژگی‌های فرهنگی منظمی برخوردار نبوده و هرکدام در عین به‌هم پیوستگی، دارای ویژگی‌ها و فرهنگ‌های خاصی هستند. کاوش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناسی در این مناطق عموماً بیانگر توسعه و تطور فرهنگی و گاهنگاری جامعۀ کوچ‌رو و روستانشینی از پیش‌ازتاریخ تاکنون می‌باشد. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6274_d0353558f3ae8b91febe82f5a735bb06.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 An Iconological Approach to Mythical Birds of the Sasanian Period: A Case Study of the Simurgh رویکرد شمایل‌شناسی به پرندگان اساطیری ساسانی 255 281 6272 10.22084/nb.2025.30618.2756 FA ویانا میرزائی گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). 0009-0002-3419-8521 زهرا رهبرنیا گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران. Journal Article 2025 02 26 Simurgh is a prominent mythical figure of Iran that has appeared in diverse visual and literary forms in Iranian art and culture from antiquity to the contemporary era. Erwin Panofsky introduced iconology as an approach to art-historical analysis, systematically progressing from the description of artistic phenomena to the interpretation of their underlying meanings. This method operates through three interconnected levels of meaning, corresponding to motif, theme, and intrinsic meaning. Accordingly, this article examines and interprets the symbolic meanings of Simurgh as a prominent figure in Iranian art through an iconological analysis of different historical periods, with particular attention to transformations in its form, iconographic attributes, and cultural significance, including the Sasanian and broader pre-Islamic eras, as well as the Ilkhanid and Safavid periods of Islamic Iran. The principal research question is as follows: How did the Simurgh motif change formally and semantically within the artistic and literary traditions of pre-Islamic and Islamic Iran, and to what extent was its development influenced by neighbouring civilizations? The corpus comprises selected artworks and material objects, including textiles, paintings, metalwork, leatherwork, and ceramics from Iran, ancient China, and ancient Egypt. Within this historical framework, the analysis considers pre-Islamic religious texts, mythological literature, particularly Ferdowsi’s Shahnameh, and mystical writings, especially Suhrawardi’s the Red Intellect, alongside the mythological traditions of ancient China and Egypt, thereby situating the material evidence within broader comparative religious, literary, and cultural contexts. The results indicate that, before the rise of Islam, Simurgh was conceived as a bird possessing supernatural powers, whose imagery signified the supremacy and dominion of cosmic forces over the terrestrial world. For instance, depictions of Simurgh on the garments of Sasanian rulers functioned as symbols of divine protection, conferred political and religious legitimacy upon the ruler, bestowed farr (royal glory), and, more broadly, embodied and transmitted royal authority. یکی از نمونه‌های نقشمایه‌های اسطوره‌ای ایران، که پیشینۀ حضور آن در هنر و تمدن ایرانی از دوران باستان تا‌کنون جلوه‌های گوناگونی داشته، پرندۀ سیمرغ است. «اروین پانوفسکی» روش شمایل شناسی را در مطالعات هنری به‌کار گرفته و از توصیف پدیده‌های هنری به تفسیر روشمند آن‌ها می‌پردازد. این تفسیر از سه سطح دلالت‌پردازانۀ نقشمایه، ماهیت و محتوا گذر می‌کند. بر این‌اساس این پژوهش بر آن است تا با روش شمایل‌شناسی به درک معنایی نقش نمادین سیمرغ در آثار هنری ایران در ادوار مختلف تاریخی؛ ساسانی، پیش از اسلام و ایلخانی و صفوی در دوران اسلامی، بپردازد. پرسش اصلی پژوهش در این گزاره خلاصه می‌شود که، نقشمایۀ سیمرغ در متون مختلف هنری و ادبی ایران در ادوار مختلف ایران باستان و پس از اسلام چه دگردیسی‌های شکلی و معنایی داشته و میزان تأثیرپذیری آن از تمدن‌های همجوار چه میزان بوده است؟ پژوهش حاضر نگاهی تاریخی دارد و به شیوۀ توصیفی_تحلیلی انجام شده است. جامعۀ آماری تعدادی از آثار هنری (پارچه، نگاره، فلزکاری، چرم و سفال) ایران، چین باستان، مصر باستان می‌باشد؛ در خوانش تاریخی نیز متون دینی پیش از اسلام و متون اساطیری (شاهنامۀ فردوسی) و عرفانی (عقل سرخ سهروردی)، در ایران دورۀ اسلامی و اساطیر چین و مصر باستان موردنظر بوده‌اند. نتایج پژوهش آشکار می‌‌سازد؛ که تا قبل از ظهور اسلام سیمرغ پرنده‌ای است، دارای قدرت‌های مافوق‌ طبیعی و تصویرش نشان اقتدار نیروهای کیهانی برامور دنیای خاکی است؛ به‌عنوان نمونه، بازنمود آن در لباس شاه ساسانی نشان‌دهندۀ حمایت خدا از او و مشروعیت سیاسی و دینی وی، اعطای فر و به‌نوعی نمایش انتقال نمادین قدرت است. در دوران اسلامی سیمرغ راه‌یافته به آثار هنری و عرفانی فارسی؛ ازنظر بصری و فرمی با تأثیرپذیری از همتای چینی‌اش به سیمرغ چینی نزدیک می‌شود، از نظر اسطوره‌شناسی مانند سیمرغ اوستایی و بنو مصری نمایندۀ خورشید، نور و حقیقت می‌گردد. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6272_146389f11f0e76cbc28ca267a34353a7.pdf

پژوهش های باستان شناسی ایران 2345-5225 16 49 2026 08 23 Formation and Spatial Distribution of Underground Troglodytic Architecture in Teymareh, Khomeyn, Iran شکل‌گیری و توزیع مکانی دستکندهای زیرسطحی تیمره علیا، شهرستان خمین، ایران 283 311 6055 10.22084/nb.2025.28849.2651 FA فائزه هادی گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. سعید امیرحاجلو گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. (نویسندۀ مسئول). 0000-0001-8636-8102 مجید منتظرظهوری گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0003-0950-6625 آرکادیوش سولتیشیاک گروه باستان‌شناسی زیستی، دانشکدۀ باستان‌شناسی، دانشگاه ورشو، ورشو، لهستان. Journal Article 2024 01 23 Northern Teymareh, a subregion of the historical Teymareh area, corresponds to present-day Khomeyn County in Iran’s modern political geography. Previous archaeological surveys in this county have identified several underground troglodytic structures, including those of Tahyagh, Danian, Kandeh-ha, Farnaq, Robat Aghaj, Nazi, Choqa Gorg, and Ashnakhor. Archaeological excavations at the Tahyagh and Robat Aghaj sites indicate that these locations were utilized during the Middle Islamic period (particularly during the 12-13 centuries CE). Montazer Zohouri and Sharahi have proposed interpretations regarding the functions of Tahyagh and Robat Aghaj. However, despite the considerable number of identified underground troglodytic structures in Khomeyn County, no comprehensive analytical study has yet been conducted on the causes of their formation, functions, or distribution within this region. Accordingly, the present study seeks to answer the following questions: what is the spatial distribution of underground troglodytic structures in the Northern Teymareh region relative to the landscape, and what factors influenced their formation? The results indicate, first, that several contemporaneous settlement sites are adjacent to some of the underground troglodytic structures. Second, analysis of their spatial distribution in relation to landscape features -such as slope, elevation, rivers, and land use- suggests that they were excavated in locations suitable for irrigated agriculture. Therefore, these sites can be interpreted as part of an agrarian settlement system, in which communities primarily relied on agriculture and lived near their farmlands in the plains, while constructing underground structures for refuge and defensive purposes. تیمرۀ علیا به‌عنوان بخشی از ناحیۀ تاریخی تیمره، در جغرافیای سیاسی امروزی با شهرستان خمین مطابقت دارد. در بررسی‌های پیشینِ باستان‌شناسی در شهرستان، شماری دستکند زیرسطحی شامل دستکندهای تهیق، دانیان، کند‌ه‌ها، فرنق، رباط آغاج، نازی، چغاگرگ و آشناخور شناسایی شده است. یافته‌های کاوش‌های باستان‌شناسی در دو دستکند تهیق و رباط‌ آغاج مؤید استفاده از این فضاها در سده‌های میانی اسلامی، به‌ویژه سده‌های ششم و هفتم هجری‌قمری است و کاوشگران -مجید منتظرظهوری و اسماعیل شراهی- نظراتی را دربارۀ کارکردها و علل حفر دو دستکند رباط آغاج و تهیق ارائه کرده‌اند. اما با وجود تعداد قابل‌توجه دستکندهای زیرسطحیِ شناسایی‌شده در شهرستان خمین، تاکنون مطالعاتی تحلیلی دربارۀ علل شکل‌گیری، کارکردها، دلایل فراوانی آن‌ها در این ناحیه و رابطۀ توزیع فضایی آن‌ها با چشم‌انداز و زمین‌سیمای منطقه صورت نگرفته است؛ بنابراین، در پژوهش حاضر تلاش شده است به این پرسش‌ پاسخ داده شود که، توزیع مکانی دستکندهای زیرسطحی در ناحیۀ تیمرۀ علیا در ارتباط با زمین‌سیمای منطقه چگونه است و دلایل و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن‌ها چیست؟ بر این‌اساس، تحلیل مواد فرهنگیِ دو دستکند کاوش‌شدۀ تهیق و رباط آغاج و مقایسۀ آن‌ها با سایر دستکندهای منطقه صورت گرفته‌ و بستر شکل‌گیری و مؤلفه‌های مؤثر بر توزیع مکانی دستکندها در پیوند با زمین‌سیما با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و برپایۀ مؤلفه‌های دسترسی به منابع و نقش رخ‌دادهای تاریخی مطالعه شده ‌است. یافته‌های پژوهش اولاً نشانگر وجود شماری از محوطه‌های استقراری هم‌دوره با دستکندها در مجاورت برخی دستکندها است. ثانیاً توزیع مکانی دستکندها در ارتباط با زمین‌سیما، شامل شیب، ارتفاع، رودخانه‌ها و کاربری اراضی نشانگر حفر دستکندها در محل‌های مناسب برای کشت آبی است؛ بنابراین، این محوطه‌ها را می‌توان به‌عنوان بخشی از یک سیستم استقراری کشاورزی تفسیر کرد که در آن جوامع در درجۀ اول به کشاورزی متکی بودند و در نزدیکی زمین‌های کشاورزی خود در دشت‌ها زندگی می‌کردند، درحالی‌که فضاهای زیرزمینی را با اهداف پناهگاهی و دفاعی می‌ساختند. https://nbsh.basu.ac.ir/article_6055_5cd7edbe7a1a668fdc63c138002cc43a.pdf