نقش اسطوره‌های ایران و یونان در پیکرنگاری بخش قدامی ریتون‌های اشکانی نسا (سنتور، ورزا - مرد، گریفون شیرسان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه صنایع دستی دانشگاه مازندران

2 استاد گروه باستان شناسی دانشگاه مازندران.

3 دانش آموخته ی کارشناسی ارشد پژوهش هنر، مؤسسه ی آموزش عالی مارلیک.

10.22084/nbsh.2019.13538.1591

چکیده

پیکره‌های ترکیبی، موجوداتی اساطیری هستند که در اسطوره‌های هر تمدن کهن، نمونه‌ای از آن‌ها دیده می‌شود. آن‌ها ترکیبی از دو یا چند موجود واقعی در طبیعت هستند. نمونه‌هایی از این پیکره‌ها، به‌عنوان آرایه‌های بخش قدامی ریتون‌هایی از جنس عاج که در شهر باستانی نسا، نخستین پایتخت اشکانیان کاوش گردیدند، به‌‌کار رفته‌اند. سه گونه پیکره‌ی ترکیبی در بخش قدامی تعداد قابل‌توجهی از ریتون‌ها به‌‌چشم می‌خورد. نخستین دسته گریفون‌های شیرسان، موجوداتی ترکیبی از شیر و عقاب هستند که در هنر هخامنشی نمونه‌های بسیاری از آن‌ها دیده می‌شود. دسته‌ی دوم پیکره‌های ورزا-مرد، موجودات نیمه‌انسان و نیمه‌گاو کوهان‌دار، و دسته‌ی سوم سنتورها هستند، مخلوقات نیمه‌انسان-نیمه‌اسب و نام‌آشنای اسطوره‌های یونانی. هر سه دسته با ویژگی‌های نوظهور پیکرنگارانه در میان نقش‌مایه‌های ایران باستان، ساغر ریتون‌های نسا را نگاه داشته‌اند. پژوهش حاضر به روش تاریخی-توصیفی و با رویکرد اسطوره‌شناسی تطبیقی انجام شده و در گردآوری داده‌ها از شیوه‌ی کتابخانه‌ای بهره برده است. این نوشتار می‌کوشد با مقایسه‌ی تطبیقی اسطوره‌های ایرانی و یونانی مرتبط با پیکرک‌های ریتون‌های نسا و با بررسی مفاهیم و نمادهای مشترک میان آن‌ها، به این پرسش‌ها پاسخ دهد که کدام اسطوره‌ها در شکل‌دهی به این پیکرک‌ها تأثیرگذار بوده‌اند؟ و آن‌ها چه مفاهیم مشترکی را بازنمود می‌کنند؟ نتایج پژوهش حاکی از آن است که نقش‌مایه‌ی سنتور برگرفته از اسطوره‌های یونان، ورزا-مرد، تحت‌تأثیر اسطوره‌های هر دو سرزمین و گریفون شیرسان متأثر از نمونه‌های هخامنشی می‌باشد. مفاهیم مرتبط با این نقش‌مایه‌ها، باروری، جاودانگی، پهلوانی و تمدن‌آفرینی هستند که همگی در عین‌حال با انگیزه کاربرد ریتون‌ها نیز پیوند دارند. با درنظر گرفتن این پیکرک‌ها به‌عنوان پدیده‌های فرهنگی دوران اشکانی و مطالعه‌ی آن‌ها، می‌توان به یک پس‌زمینه‌ی نزدیک به واقعیت از باورهای ایدئولوژیکی اشکانیان دست‌یافت که در نتیجه‌ی التقاط فرهنگی از یک‌سو، و بازگشت به سنت‌های ایرانی از سوی دیگر، وارد مرحله‌ی جدیدی می‌شدند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Impact of Iranian and Greek Mythology on the Iconography of Parthian Rhyta Protomes from Nisa (Centaur, Bull-Man, Leogryph)

نویسندگان [English]

  • Mostafa Rostami 1
  • Seyyed Rasool Mousavi Haji 2
  • Hannan Afshar 3
1 Assistant Professor, Department of Art and Architecture, University of Mazandaran.
2 Professor, Department of Archaeology, University of Mazandaran
3 M.A. Graduatedin Art Research, Marlic Institute of Higher Education
چکیده [English]

In many myths around the world, there are some mythological creatures called hybrids. They are combined body parts of two or more natural species. Some hybrids have been used as protomes of ivory rhyta found in the ancient city of Nisa, the first Parthian capital. Majority of the hybrids in the corpus of rhytons, can be classified into three categories. The first category is Leogryphs: creatures combined from lion and eagle which are very popular in Achaemenid art motifs. The second category is Bull-men which are half man-half bull creatures. Third category is Centaurs: half man-half horse creatures which are well known in Greek myths. All three categories represent new looks among Iranian ancient popular motifs. The present study uses historical-descriptive research method and benefits the comparative mythology approach. A library research method is adopted for the study. This paper discusses the role of Iranian and Greek mythologies in composing Nisa hybrids as art motifs and their equivalent related symbols and meanings. The study attempts to answer two questions: Which myths have impressed the iconography of rhyta’s hybrids? What are the equivalent concepts of their representation? The results indicate that Centaur is retrieved from Greek mythology, Bull-Man is affected by both Iranian and Greek myths and Leogryph offers a direct reference to the Achaemenid models. Concepts implicated by these motifs are fertility, immortality, heroism and creating civilization, all connected to the manner the rhyta were used. Considering Nisa hybrids as cultural phenomenon, a real background of Parthian ideological believing system can be realized which was entering into a new chapter due to cultural synthesis besides returning to Iranian traditions.
Keywords: Hybrid, Rhyton, Centaur, Leogryph, Bull-Man.
 
Introduction
Ancient art motifs, mythologies and rituals, are mostly linked together and perhaps they would help to comprehend the iconic meanings one another. Considering Nisa rhytons as ritual instruments, recognizing the common mythologies and religious beliefs of their homeland, would be a proper method to approach the iconographic meanings of them. In the early Arsacid period, the interaction of Iranian and Greek cultural elements, impressed motifs of art works. Accordingly, finding the trace of Iranian and Greek mythologies –as cultural elements- illustrated in those time art works, not only helps to Get the depicted symbolic and figurative meanings, but also gives more informations about beliefs of those people. Nisa rhytons, as important archeological discoveries, discuss a different aspect of Parthian art forms and believing system. The iconographic repertory of the rhytons, offers a new background of Arsacid cultural situation including art and ideological beliefs.
The present study uses historical descriptive research method and benefits the comparative mythology approach. A library research method is adopted for the study.
The purpose of this paper is to present a comparative study between Iranian and Greek mythologies related to Parthian rhyta protomes, and find out their equivalent relevant symbols and meanings.
The study attempts to answer these two questions:
- Main question: Which myths have impressed the iconography of rhyta’s hybrids?
- Sub-question: What are the equivalent symbolic concepts represented from Iranian and Greek mythologies?
This research tries to prove these hypotheses:
- Main hypotheses: The iconography of Nisa rhytha hybrids is affected by Iranian and Greek myths. Centaur is retrieved from Greek mythology, Bull-Man is affected by both Iranian and Greek myths and Leogryph offers a direct reference to Iranian Achaemenid models.
- Sub hypotheses: The meanings implicated in iconography of Nisa hybrids, are fertility, immortality, heroism and creating civilization.
 
Article Text
In early 1950, in the Old Nisa excavations –the first Parthian capital- a corpus of wonderful ivory rhytons were discovered. The archeological evidence, confirms the high technical and artistic value of friezes carved on rhytons. The carvings on the cornice, protome and the body of the rhyta, include motifs implicating both Iranian and Greek rituals and mythologies.
The art works belonged to any nation, are inspired from their ideological beliefs which are connected to some myths reciprocally. The Nisa rhytons motifs, are therefore informative about the mythologies and rituals of Parthian society, which were entering in a new chapter, as a result of cultural synthesis on the one hand, and returning to Iranian traditions on the other hand, at the very beginning decades of Arsacid dynasty.
The iconography of Nisa hybrids, are notable. The protome –Leogryph, Bull-man and Centaur- as a morphological part of rhyton, holds the reference to concepts of Parthians prevalent myths and rituals. They are somehow new motifs in Iranian art. In the lack of historical data about Parthians, mythological analysis of Nisa rhyta illustrations, would bring to light new findings about Arcasid ideological beliefs.
 
Conclusion
The representation of Nisa hybrids is obviously iconographic. The Leogryph, offers a direct reference to the solar context of Iranian kingship. At the same time, it points out the meanings connected to Mithra Mysteries cult. The Bull-man, is a representation of Greek Achelous and Iranian Gopath-shah. It refers to the meaning of water as a cosmic element linked to fertility. The Centaur indicates the meanings of water and fertility as well. At the same time, it is connected to the mythology of Greek Chiron and heroic concepts. Therefore, the iconography of Nisa rhyta protoms, recall number of shared meanings Impacted from both Iranian and Greek mythologies, including: fertility, rebirth and immortality, the civilizing hero. These meanings, all together, establish the bliss and cosmic order, the role -from ancient point of view- was guaranteed by the kings and heroes, same as gods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hybrid
  • Rhyton
  • Centaur
  • Leogryph
  • Bull-Man

- آموزگار، ژاله، 1391، تاریخ اساطیری ایران. تهران: انتشارات سمت.

- الیاده، میرچا، 1389، رساله در تاریخ ادیان. ترجمه‌ی جلال ستاری، تهران: انتشارات سروش.

- اوریپید، 1392، کاهنه‌های باکوس. ترجمه‌ی‌ عاطفه طاهایی، تهران: نشر دات.

- اوید، 1389، افسانه‌های دگردیسی. ترجمه‌ی میرجلال‌الدین کزازی، تهران: انتشارات معین.

- بهار، مهرداد، 1393، از اسطوره تا تاریخ. تهران: نشر چشمه.

- پرادا، ایدت، 1383، هنر ایران باستان: تمدن‌های پیش از اسلام. ترجمه‌ی یوسف مجیدزاده، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- پیرنیا، حسن، 1392، ایران باستان از آغاز تا صدر اسلام. تهران: انتشارات دبیر.

- تفضلی، احمد. ١٣٥٤، مینوی خرد. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

- دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه دهخدا. براساس حروف الفبا: حرف (ت)، نسخه‌ی الکترونیکی (http://www.ghbook.ir).

- ذوالفقاری، سارا؛ و فیروزمندی‌شیره‌جینی، بهمن، 1394، «بررسی و معرفی پیکرک‌های انسانی اشکانی موجود در موزه آثار باستانی «لایدن» هلند». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 8، صص: 78-67.

- رضی، هاشم، 1390، آیین مغان: آموزه‌ها و مراسم و باورهای بنیادی. تهران: انتشارات سخن.

- ستاری، جلال، 1391، جهان اسطوره‌شناسی: اسطوره ایرانی. تهران: نشر مرکز.

- عالیخانی، بابک، 1384، مهر در ایران و هند باستان. تهران: ققنوس.

- کیا، خجسته، 1388، آفرین سیاوش. تهران: نشر مرکز.

- کوپر، جی. سی، 1392، فرهنگ نمادهای آیینی. ترجمه‌ی رقیه بهزادی، تهران: انتشارات علمی.

- گریمال، پیر، 1391، فرهنگ اساطیر یونان و رُم. جلد اول، ترجمه‌ی احمد بهمنش، تهران: انتشارات امیرکبیر.

- مسون، میخائیل؛ و پوگاچنکوا، گالینا، ١٣٨٣، ریتون‌های اشکانی نسا. جلد اول، ترجمه‌ی شهرام حیدرآبادیان، تهران: نشر ماکان.

- مسون، میخائیل و پوگاچنکوا، گالینا، ١٣٨٤، ریتون های اشکانی نسا. جلد دوم، ترجمه‌ی شهرام حیدرآبادیان و رؤیا تاج بخش، تهران: انتشارات بازتاب اندیشه.

- معین، محمد، 1324، «یک رسم باستانی: جرعه افشانی بر خاک». مجله‌ی یادگار، شماره‌ی ٨، صص: ٥٩-٥١.

- مقدم، محمد، ١٣٨٨، جستار درباره مهر و ناهید. تهران: انتشارات هیرمند.

- ملکزاده، ملکه، 1389، تاریخ سکه جلد یکم و دوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- ‌محمدی‌نوسودی، صهیب؛ و تمری، نازنین، 1396، «داده‌های تاریخی در سفال‌نوشته‌های نسا». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 14، صص: 78-59.

- وارنر، رکس، ١٣٨٩، دانشنامه اساطیر جهان. ترجمه‌ی ابو القاسم اسماعیل‌پور، تهران: اسطوره.

- ورمازرن، مارتین، 1390، آیین میترا. ترجمه‌ی بزرگ نادرزاد، تهران: نشر چشمه.

- هرودت؛ 1383، تاریخ هرودت. جلد سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- هینلز، جان راسل، ١٣٨٦، شناخت اساطیر ایران. ترجمه‌ی ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: نشر چشمه.

 

- Invernizzi, A., 2004, “Thoughts On Parthian Nisa”, Parthica 6, 133-144.

- Invernizzi, A., 2013, “A Note On The Nisa Rhytons”, Mnème 9: 87-100.

- Lippolis, C., 2014, “Parthian Nisa Art and Architecture in the Homeland of the Arsacids”, Arts et civilisations de l’Orient hellénisé. Rencontres et échanges culturels d’Alexandre aux Sassanides. Hommage à Daniel Schlumberger, Paris, 223-230.

- Manassero, N., 2006, “Recipienti da libagione con terminale zoomorfo nel Vicino Oriente, dall'Età del ferro all'epoca sasanide”, Ph.D. Thesis, Università degli Studi di Torino.

- Manassero, N., 2007, “New Light On The Rhyta Of Old Nisa” Hephaistos: New Approaches to Classical Aarchaeology and related Fields, (Burkhard Fehr, Christoph Hoker and others). Camelion-University Of Hamburg Publication, Augsburg, 7 – 44.

- Manassero, N., 2010, “La purezza nella libagione: proposte di interpretazione dei rhyta a protome animale tra la Grecia e il mondo iranico.” Un mazzo di fiori: Festschrift for Herbert Hoffmann, Siena, 240-261.

- Pappalardo, E., 2010, Nisa Partica: I Rhyta Ellenistici. Firenze: Casa Editrice Le Lettere.

- Pappalardo, E., 2013, “Ivory Rhytons from Old Nisa: Methodological Remarks”, Transactions of the State Hermitage Museum LXII (Sogdians, Their Precursor, Contemporaries and Heirs), LXII: 45-60.

- Pilipko, V. N., 1994, “Excavations of Staraia Nisa”, Bulletin of the Asia Institute: The Archaeology and Art of Central Asia Studies From the Former Soviet Union (8): 101-116.