بررسی عمارت موسوم به "سپهر برین" در دشت سلطانیه براساس منابع تاریخی و اسناد تصویری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه تهران

2 عضو هیات علمی گروه باستانشناسی دانشگاه تهران

3 گروه باستان شناسی ، دانشکده ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران.

10.22084/nbsh.2019.16365.1771

چکیده

دشت سلطانیه در سده‌ی 13 ه.ق/ 19 م، به دلیل توان بالقوه‌ی طبیعی و موقعیت جغرافیایی ویژه چون نزدیکی به تهران، تبریز و مرزهای شمال‌غربی، به محلی پرتردد و بااهمیت بدل شد، گواه آن نیز حجم انبوه میراث مکتوبی است که جنبه‌های مختلف حیات فرهنگی دشت را در سده‌ی مذکور به تصویر می‌کشند. فتحعلی شاه شانزده تابستان را در چمن سلطانیه ساکن و در آنجا مجموعه عمارتی بنا نهاد که امروزه ویران‌شده و از آن تپه‌ی دو بخشی به نام تپه قلعه باقی‌مانده است. در پژوهش حاضر تلاش شده تا با بررسی روشمند مدارک مکتوب، اسناد تصویری، عکس‌های هوایی و بررسی باستان‌شناختی، بستر تاریخی ـ فرهنگی عمارت سلطانیه، بخش‌های مختلف مجموعۀ مذکور و کارکرد آن‌ها موردمطالعه قرار گیرد. نتایج اولیه‌ی این پژوهش نشان می‌دهد که موقعیت جغرافیایی دشت سلطانیه، شرایط اقلیمی و مسئله‌ی جنگ با روسیه، سبب شد که فتحعلی شاه تابستان‌ها در سلطانیه ساکن و ازآنجا به فرماندهی جنگ و سان ارتش بپردازد. به همین دلیل، او در سال 1227 ه.ق/1812 م. مجموعه عمارت موسوم به سپهر برین را در سلطانیه بنا نهاد؛ این عمارت متشکل از چندین بخش ساختمان زنان، برج، کلاه‌فرنگی، دیوان‌خانه و خلوت‌خانه بود که در ارتباط با عناصر هم پیوندی چون باغ، حیاط‌های مطبق، حمام‌ها، قنات‌ها، مسجد و تعدادی عمارات کوچک در اطرافش شکل گرفت. هم‌چنین ساخت این مجموعه با ایجاد روستای جدید سلطان‌آباد برای نگه‌داری از آن و تغییر در نظام اداری منطقه همراه بود. مطالعه‌ی تطبیقی بخش‌های مختلف عمارت با بناهای هم‌عصرش، نشان می‌دهد که این مجموعه تنها برای حرم ساخته نشد و حرم‌سرا بخشی از آن بوده؛ بخش‌های دیگر مجموعه عمارت، چون خلوت‌خانه و دیوان‌خانه کارکردهایی متناسب با دلیل حضور شاه در سلطانیه یعنی انجام سان ارتش و ارتباط با درباریان و افراد مختلف داشته است. به بیانی دیگر، این عمارت اقامتگاه خصوصی شاه بوده و در عین حال برخی وظایف حکومتی و مراسم‌های خاص در آن انجام شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

“Sepehr Bariin”: A summer Residence in Sultaniyya Plain

نویسندگان [English]

  • Mahsa Feizi 1
  • Haeedeh Laleh 2
  • Firouz Mahjour 3
1 Archaeology, Faculty of literature and Humanities, The University of Tehran
2 Departement of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, The university of Tehran
3 Department of Archaeology, Faculty of literature and Humanities, The university of Tehran
چکیده [English]

In the 19th century, Soltāniyeh plain became an important and a crowded route, This importance is due to favorable climate, rich pasturage, Strategical location, including proximity to Tehran and Tabriz and the borders of Ottoman Empire and Russia. During this period, a large number of travelers, political men and historians had crossed this plain and written a large number of evidence that show the various aspects of its cultural landscape. Due to Political conditions, Fatḥ Alī Shāh spent several summers there and set up an encampment and a palace near Soltāniyeh Chamman. Now, this monument have has destroyed completely and only remained two mounds that are called “Tepeh Ghale”. The analysis of the historical and cultural context in which the palace was constructed and the study of its architectural structures, can help us to understand the cultural continuity of soltāniyeh in the 19th century. The aims of this paper are to understand why the Qajars chosen and stayed in Soltāniyeh and built such palace and also studying architectural aspects of this building in their cultural context. This paper shows that the choice of soltāniyeh as a summer residence was initially linked to the military operations against Russia. This building contained several spaces that were related to the interconnected elements such as garden, Qanat, mosque, Sultanabad village and small constructions around it. In fact that it was a complex that included five buildings with several Hamāms and ten or twelves yards, the five buildings included Haram, the Tower, the octagonal Pavilion, Khalvat Khāne, and Divan Khāne. Studying this palace beside the other contemporary buildings show that it was not specified to the women (Haram), The Women’s apartment was only a part of this complex, other parts like Divan khāneh and Khalvat khāne were the palaces where the kings could have considered and conducted the army and met the different people. In fact, this complex had both private and public functions

کلیدواژه‌ها [English]

  • Soltaniyya plain
  • palace of soltaniyeh
  • Fatḥ Alī Shāh
  • Naser al-Din Shāh
  • Architecture