درآمدی بر مطالعات باستان جانورشناختی دوران اسلامی در شهر کهن نیشابور تا سده هفتم هجری قمری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشکده ادبیات دانشگاه تهران گروه باستان شناسی

2 هیئت علمی مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه و موزۀ تاریخ طبیعی پاریس (CNRS-MNHN) عضو هیئت علمی وابسته دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران

3 عضو هیات علمی/ دانشگاه تهران

4 عضو هیات علمی مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (CNRS) موزه ملی تاریخ طبیعی پاریس (MNHN)، آزمایشگاه مشترک باستان‌جانورشناسی، باستان‌ گیاهشناسی

10.22084/nbsh.2019.17355.1818

چکیده

خراسان بزرگ و خراسان سیاسی امروز ایران از دیرباز تاکنون بخش مهمی از تحولات تاریخی و فرهنگی بشری را رقم زده است. شهر نیشابور در سیر تاریخی خود موقعیتی ویژه‌ داشته و یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی و اقتصادی و فرهنگی در شرق جهان اسلام بوده است. نیشابور به اتکای موقعیت تاریخی و طبیعی، از دوران ساسانی تا پایان دوران قاجار، علی‌رغم فجایع فراوانی که بر آن وارد شد هرگز از حیات باز نایستاد و از طرف شرق به غرب گسترش یافت و شواهد آن را بر گسترۀ وسیعی بجای گذاشت. وابستگی تنگاتنگ شهر و روستا و اهمیت زراعت و دامپروری، در معیشت منطقه از دیرباز از جمله ویژگی‌های پهنه نیشابور بوده است. کهندژ نیشابور، هستۀ اولیه شکل‌گیری شهر ساسانی و مرکز حکومتی نیشابور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. یکی از اولین مجموعه‌های جانوری کهندژ از کاوش هیات مشترک ایران و فرانسه در سال‌های 1384 و 1385 به‌دست آمده است. در این کاوش‌ها 2470 قطعه استخوان به‌دست آمد که با رویکرد پژوهش‌های باستان‌جانورشناختی برای اولین بار مطالعه و نتایج آن در این مقاله عرضه شد. بخش عمدۀ این بقایا مربوط به سده‌های نخستین دوران اسلامی تا پیش از تهاجم مغول بوده و بخش اندکی، با استناد به نتایج آزمایش‌های سن‌سنجی مطلق، متعلق به دورۀ ساسانی و پیش از آن است.
هدف از نگارش این مقاله، بررسی بقایای جانوری کهندژ بر‌اساس مطالعات باستان‌جانورشناسی و استفاده از منابع مکتوب برای شناخت بهتر اقتصاد معیشتی این شهر در دوران اسلامی به ویژه تا تهاجم مغول است. علاوه بر این تلاش شد تا گونه‌های مورد بهره‌برداری در شهر‌کهن نیشابور چه در تغذیه و چه در شبکۀ حمل و نقل درون منطقه‌ای و برون منطقه‌ای شناسایی شود. نتایج نشان می‌دهد که گوسفند و سپس بز در درجۀ اول اهمیت قرار داشته و از پشم گوسفند طی سده‌های دوم تا ششم هجری قمری در تولید منسوجات بهره‌وری می‌شده است.
واژگان کلیدی: نیشابور کهن، کهندژ، اقتصاد معیشتی، باستان جانورشناسی، دامپروری

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An introduction to Archaeozoological studies of Nishapur in the Islamic period up to the 7th H. /13th CE. century

نویسندگان [English]

  • Roya Khazaeli 1
  • Marjan Mashkour 2
  • Haeedeh Laleh 3
  • Azadeh Mohaseb 4
1 University of Tehran, Department Archaeology
2 Archéozoologie, Archéobotanique (UMR 7209), Sorbonne Universités, MNHN, UPMC, CNRS; CP55, 55rue Buffon 75005 Paris, France
3 Department of Archaeology, University of Tehran
4 CNRS/MNHN UMR7209, Paris, France
چکیده [English]

Abstract
The Greater Khorasan including the area covering the modern Khorasan province in Iran has played an important role in the historical and cultural development of the Islamic world. Nishapūr, as one the major cultural and economic centers of Khorasan exists in a cultural landscape in which urban and rural entities constitute an inextricable part of it. Agriculture, horticulture and animal husbandry have been continually the foundation of Nishapur’s economy.
kohandež (Citadel) as stated by written sources was the oldest part of the old Nishapur and acted as the governmental center and later as one of city quarter. One of the first faunal remains of kohandež was discovered during excavations of joint Irano- French expedition in 2004 and 2005. Nearly 2470 pieces of animal bones were found in these excavations, and this article presents the results of archaeozoological studies on the collection. The main volume of the remains can be dated to the early Islamic period up to the 7th H./13th CE, and a small portion, based on the results of absolute dating, belongs to the Sassanid as well as the late Parthian period.
This paper is also attempts to gain a better understanding of subsistence economy of Nishapur by evaluating the faunal remains of kohandež and studying written sources focusing on the early Islamic period to the Mongol invasion. The paper also aims to identify the exploited animals in Old City of Nishapūr by attempting a reconstruction of animal based human diet and the role of livestock and stockbreeding in such aspects of the local society as diet, farming, trade, and transportation. The results indicate that sheep and goat were
were in the most exploited animals not only for meat but also for providing by products such as milk and in particular wool a particularly precious material for the textile industry.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Nishapūr
  • Kuhandizh
  • Subsistence economy
  • Archaeozoology
  • Animal husbandry