مهر استوانه‌ای تپه کیدان؟ یک صحنه‌ی نبرد بین‌النهرینی در شرق زاگرس مرکزی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی

10.22084/nbsh.2019.17409.1821

چکیده

مهرها و گل‌مهرها دست‌ساخته‌های مهمی هستند که از همان آغاز پدیدار شدنشان در مدارک باستان‌شناختی در دوران نوسنگی متاخر برای مشخص کردن مالکیت خصوصی و همچنین محدود کردن دسترسی به کالاهای عمده در نظام‌های اداری هم مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند، بنابر این، منبع مهمی برای مطالعه‌ی تاریخ اجتماعی-اقتصادی جوامع باستانی هستند، با این حال این دست‌ساخته‌ها بویژه آن‌هایی که بافت باستان‌شناختی مشخصی ندارند، بیش‌تر به‌عنوان آثار هنر حکاکی جوامع و از منظر مطالعات تاریخ هنری مورد بررسی قرار گرفته‌اند. مهر استوانه‌ای تپه کیدان نمونه‌ای از این دست‌ساخته‌ها با نقش یک صحنه‌ی نبرد بین‌النهرینی است که در بررسی‌های باستان‌شناختی سال 1375 در دشت سیلاخور، توسط روستاییان ساکن پیرامون تپه کیدان به سرپرست گروه بررسی تحویل داده و منشاء آن تپه‌‌ی پیش‌گفته اعلام شد. پیش‌تر، 10 نمونه از این مهرها از زاگرس مرکزی معرفی شده، اما پژوهش مستقلی در مورد آن‌ها صورت نگرفته است. نوشتار پیش رو سَرِ آن دارد که با بررسی سبک و شمایل نگاری مهر کیدان و همچنین با تکیه بر شواهد باستان‌شناختی و داده‌های مدارک مکتوب به پرسش‌هایی پیرامون تاریخ‌گذاری مهر کیدان و فراتر از آن به خاستگاه، زمینه‌های پیدایش، بافتِ استفاده، کاربرد و افراد مرتبط با این‌گونه مهرها در زاگرس مرکزی بپردازد. در نتیجه، مهر کیدان به دوران سلسله‌های قدیم 3 و با احتمال سلسله‌های قدیم 3 ب تاریخ‌‌گذاری شده است. پیشنهاد شده است که مهرهای نبرد زاگرس مرکزی در بین‌النهرین و یا شوش تراشیده شده و با توجه به برهم‌کنش‌های فزاینده‌ی زاگرس مرکزی، شوش و جنوب بین‌النهرین، که در شواهد باستان‌شناسی و مدارک مکتوب این دوران بازتاب یافته، از رهگذر گرفتنِ غنیمت در جنگ‌ها، جابجایی مردم از جمله سربازان عیلامی که به‌عنوان کادر نظامی توسط قدرت‌های بین‌النهرینی به خدمت گرفته می‌شدند و از همه مهم‌تر تجارت به منطقه راه یافته است. این مهرها می‌توانسته‌اند همچون نمونه‌های بین‌النهرینیِ خود با نخبگان و طبقه ممتاز سیاسی، نظامی و اقتصادی در ارتباط بوده و بعضاٴ برای مهر کردن گل‌مهرها مورد استفاده قرار گرفته باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Tepe Keydan Cylinder Seal? A Mesopotamian Contest Scene in the East Central Zagros

نویسنده [English]

  • Ali Khayani
University of Tehran, Faculty of Literature and Human Sciences
چکیده [English]

Seals and sealings are important artifacts which are known to be used to mark personal property or to limit access to the main commodities in administrative institutions since their earliest appearance in the archaeological contexts of the Late Neolithic in the ancient Near East. Thus, they have valuable information of the socio-economic history of ancient societies. However, since they are found mainly in uncontrolled old excavations or plundered by illegal excavators, they have been studied more often through art historical approach. The present paper studies an unprovenanced contest cylinder seal which was given to the directors of the Iranian archaeological team during 1996 surveys in Silakhor plain in the East Central Zagros by a villager and claimed to be found on the surface of Tepe Keydan. Previously, 10 contest cylinder seals had been found in the Central Zagros, but no comprehensive study has been done on these seals. The goal of this paper is to date Keydan cylinder seal (KCS) and search origins, backgrounds, contexts and functions of the contest seals in the Central Zagros through examination of their style and iconography as well as archaeological data and Mesopotamian textual evidence. Thus, KCS is dated to the ED III and may be dated to the ED III b. It has been suggested that the contest seals are of Susa or Mesopotamian origin. Given the increasing interactions between the Central Zagros, Susa and southern Mesopotamia in the mid-third millennium B.C, they may have been imported to the region through looting in wars, movement of people for example those Elamite soldiers which were recruited as military personnel by southern Mesopotamian powers, or most importantly through trade. It has also been suggested that the contest seals might have been belonged to local political, economic or military elites as their counterparts in southern Mesopotamia and probably used to seal clay sealings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tepe Keydan
  • Silakhor Plain
  • Godin III
  • Cylinder Seal
  • Contest Scene