نویافته‌های گچی ساسانی از بناهای اعیانی گوریه و جهانگیر بر کرانه رود کنگیر ایوان در استان ایلام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار و مدیر گروه تاریخی پژوهشکده باستان شناسی

10.22084/nbsh.2019.19889.1996

چکیده

کاوش‌های باستان‌ شناسی در بناهای گوریه و جهانگیر واقع در شهرستان ایوان در استان ایلام، منجر به نمایان شدن و کشف سازه های معماری و گچبُریهای نفیسی، برای نخستین بار، از دوران ساسانی در محدوده سرزمین ایران شد. موقعیت استراتژیک این منطقه در زاگرس مرکزی، واقع شدن بر سر یکی از راه‌های مهم باستانی به بین‏النهرین و وجود رودخانة کنگیر می‏تواند از پارامترهای مؤثر در شکل‏ گیری این سازه‌های‏ معماری باشد. کمبود اطلاعات ما درباره ساخت و عرصه‌های سکونتی این نوع از سازه‌ها در غرب ایران و پاسخ گویی به پرسشهای مهمی همچون گاهنگاری سازه ها و تزئینات معماری وابسته، تعیین شاخصه ها و مواد و مصالح مورد استفاده، بررسی سبکهای هنری و میزان تأثیر عوامل مختلف در ایجاد آنها بود. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد مقایسه ای انجام شد. این بناها بدون پی و با مصالح لاشه سنگ به روش غوطه ور در ملاط گچ نیم پخته نیم کوب احداث و با گچبُریهای شاخصی آراسته شده‌‌اند و با توجه به پلان و یافته های مختلف، ‌می‌توان آنها را به عنوان بناهای قابل دفاع اعیانی با کارکرد مسکونی معرفی نمود. طراح هندسه و هنرمند آنها خود را ملزم به استفاده از شاخصه و متغیرهایی همچون عوارض طبیعی، زیست محیطی، اقلیمی ‌و حتی اعتقادی در ساخت و تزئینات نموده است. استفاده از نقوش انسانی، حیوانی و گیاهی در قابهایی با حاشیه تزئینی هندسی به صورت تکرار و قرینه سازی در هر دو بنا دیده ‌می‌شود که متأثر از هنر رایج دوران ساسانی با هویت مستقل محلی خود هستند. در همه اشکال مختلف گچبریها، همواره حضوری از نیروی مافوق طبیعی در قالب نماد رخ ‌می‌نماید و به اسطوره‌ها متصل ‌می‌شوند که البته در برخی مواقع نقشی صرفاً تزئینی و تشریفاتی ایفا ‌می‌کنند. ظاهراً هنر آنها نمایشی نبوده و در پی به تصویر کشیدن اشکال طبیعی و عینی نبوده اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Newly-found Stucco Remains from the Sasanian Noble Residence at Gūriyeh and Jahāngir near the Kangir River of Eyvan, Ilam Province

نویسنده [English]

  • leila khosravi
Assistant Professor, Department of Historical Archaeology, Iranian Center for Archaeological Research (ICAR)
چکیده [English]

Excavations at Gūriyeh and Jahāngir at Eyvan, Ilam Province, have led to the discovery of architectural and exquisite stucco belonging to the Sasanian Period. The strategic location of the area at the Central Zagros, its position on one of the important ancient routes to Mesopotamia, and the presence of Kangir River could be among the reasons behind the formation of the mentioned architectural remains. Shortage of information on the historical constructions and residential areas in west of Iran was one of the incentives to run the present research. Among the objectives were answering important questions surrounding chronology of the architectural remains and associated decorations, specifying the main characteristics of the remains and assessing the construction materials, and finally, investigating on art styles and the influence of various factors in their creation. This research is undertaken using descriptive methodologies in comparative approach. The architectural remains have been built with no foundation using rubbles and half-baked and beaten gypsum mortar, and finally, have been decorated with delicate stucco reliefs. Based on the planning and various findings, the architectural remains could be specified as fortified noble residence at both sites. Thus, as seems obvious from nomenclature, the main function of the remains was most probably residential. The architect(s) and decoration artist(s) of the buildings have binded themselves to consider elements and variables such as natural topography, local climate and environmental characteristics, and even religious beliefs in construction and decoration. The use of anthropomorphic, faunal and floral motifs in frames with symmetric and repetitive geometric fringes is attested in both buildings, which indicates the impact of Sasanian art style in its own local expression. All stucco decorations at Gūriyeh and Jahāngir highlight the symbolic presence of supernatural forces related to the common mythologies, albeit they are sometimes used only as simple ornaments. Apparently, the art here does not appear to be demonstrative, and the artists had not sought to depict naturalistic forms and scenes.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sasanian Period
  • Stucco
  • Gūriyeh
  • Jahāngir
  • Kangir River