سفال عصر آهن در حوضه اترک میانی، شمال خراسان ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس اداره کل موزه ها

2 هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس

10.22084/nbsh.2019.16558.1790

چکیده

اگر ایران را به چهار بخش تقسیم کنیم، با نگاهی اجمالی به فعالیت‌ها و کاوش‌های انجام شده در محوطه‌های عصر آهن ایران درمی‌یابیم که تمرکز آنها در ربع شمال غربی ایران است. جایی که غرب، شمال غرب، شمال مرکز و نیمه غربی باریکه ساحلی دریای کاسپی را شامل می‌شود. نکته مهم آنجا است که مبنای گاهنگاری عصر آهن در ایران نیز براساس کاوش‌ چند محوطه در بخش کوچکی از شمال غرب و تعمیم آن به تمام ایران است. به این ترتیب با نگاهی دیگر به فعالیت‌های باستان‌شناسی عصر آهن مشاهده می‌کنیم نیمه شرقی ایران و به ویژه شمال شرق بسیار ناشناخته است. به جز چند انتشار انگشت شمار، عملاً دانسته‌های ما از عصر آهن شمال شرقی ایران که امروزه تمام استان خراسان شمالی و بخش‌های شمالی استان خراسان رضوی را شامل می‌شود، ناچیز است. ‌در این مقاله تلاش می‌کنیم براساس جدیدترین پژوهش‌ها تصویری از عصر آهن بخش بزرگ از شمال شرقی ایران، با تأکید بر حوضه اترک میانی، ارائه دهیم. برای نخستین بار سفال و ویژگی‌های سنت سفالی این حوزه توصیف شده و همچنین سفال‌های آن گونه‌شناسی شده و این سفالها در قالب 7 ریخت سفالی معرفی می‌شود. براساس مطالعات سفالی، اترک میانی در عصر آهن جزو فرهنگ سفالی داهستان کهن است. داهستان بخش بیابانی شمال دشت گرگان است که امروزه در جنوب ترکمنستان قرار دارد. ویژگی این سنت سفالی، سفال‌های خاکستری است که از سفال خاکستری‌ـ سیاه البرز شرقی عصر مفرغ البرز شرقی منشأ گرفته است. در کنار سنت سفالی قالب در حوضه اترک میانی، سفال‌های نخودی منقوش معروف به یاز 1 نیز به تعداد اندک وجود دارد که نشان از تبادلات و برهمکنش‌های فرهنگی با مردمان یاز 1 دارد. در این پژوهش پیشنهاد می‌شود که که این منطقه به دلیل همجواری با فرهنگ یاز 1 ممکن است نقش مهمی در شکل‌گیری سنتی داشته باشد که بعدها به فرهنگ سیلک 6 مشهور شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Iron Age Pottery in the Middle Atrak Basin, North of Iranian Khorasan

نویسندگان [English]

  • Mohsen Dana 1
  • Alireza Hejebri Nobari 2
1 Iranian Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization, Tehran, Iran
2 Professor in Archaeology, Department of Archaeology, Tarbiat Modares University
چکیده [English]

Since fundamental social, economic and political changes have been occurred in the Bronze Age, the study of such changes and the growth of social complexity are important issues among archaeologists. Archaeological projects have yielded significant information about the small and large urban settlements and cities in Mesopotamia, Indus valley, south Turkmenistan and Iranian plateau in the Bronze Age. Which also takes into account the broad and dynamic trans-regional economic interactions and trades within these regions. These exchanges are extended from the cultures of Mohenjo-Daro in Sindh to the great cities of the Mesopotamia. The vast territory of Khorasan (regardless of the current political divisions), which accounts for about one fifth of the size of Iran, geographically located in a strategic area which connects cultures of the southern Turkmenistan, north of the Iran central plateau and the southeast region. This region in current geographical political divisions of Iran, consist of The Northern Khorasan, The Razavi Khorasan and the Southern Khorasan. However, the pre-historic archeologists never take this region seriously. Thus, a little archaeological research has been done on the Bronze Age, as well as other prehistoric cultures in the region. Meanwhile, in the south Turkmenistan, eastern Alborz and Sistan, the culmination of cultural flourishing occurred during the prehistoric era (apparently in the early Bronze Age). In the south of Turkmenistan, the culture of Namazga 4 had been found in large sites such as Namazga and Altyn-depe and the culture of black gray pottery in Eastern Alborz has been explored and discovered in vast sites like the Tepe Hissar and Tureng Tepe. The Namazga and Eastern Alborz cultures in the Bronze Age are considered to be the most significant cultures of the Bronze Age in Western Asia and Central Asia, which are of particular importance in regional and trans-regional studies. The excavations of Tappe Borj in 1380’s paved the way for prehistoric researches in Khorasan.

کلیدواژه‌ها [English]

  • North Eastern Iran
  • Iron Age
  • Middle Atrak Basin
  • Archaic Dehistan
  • Yaz 1