مطالعه خصوصیات بارز معماری و ساختاری در بنای موسوم به «خانه فرمانده قشون» ارگ بم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه هنر اصفهان

2 دانشگاه هنر اصفهان

10.22084/nbsh.2019.20225.2024

چکیده

مجموعه ارگ بم یکی از آثار شاخص معماری و شهرسازی تاریخی ایران به‌شمار می‌رود. این مجموعه شامل دو بخش‌ شارستان و حاکم‌نشین است. یکی از بناهای مهم حاکم‌نشین، عمارت «خانه فرمانده قشون» است که در ورای حصار سوم قرار گرفته است. علی‌رغم وقوع زمین‌لرزه‌ی سال 82 خورشیدی بخش‌های قابل توجه‌ای از این عمارت آسیب ندیدند یا نسبت به عرصه‌ عمومی مجموعه ارگ بم کمتر تخریب شدند. با وجودی که پس از آن رخداد طبیعی توجه ویژه‌ای به‌بررسی ویژگی‌های معماری، شهرسازی و باستان‌شناسی ارگ بم شد و پژوهش‌هایی نیز به‌انجام رسید، این عمارت و زمان ساخت و ویژگی‌های معماری و ساختاری‌اش ناشناخته باقی مانده‌اند. از این روی پژوهش پیش‌ رو کوشیده است با مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای و با تفسیر و تحلیل یافته‌ها با بهره‌گیری از رهیافت موسوم به تاریخی به مطالعه این عمارت بپردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند تولید مصالح مرغوب که با ترکیب بهینه خاک رس و چسباننده مناسب به فرآوری مطلوب خشت انجامیده، باعث شده که ساختارهای معماری کمتر آسیب ببیند. این مهم در کنار دستورهای نیارشی مناسب از جمله بهره‌گیری از بستر صخره‌ای حاکم‌نشین در برخی از قسمت‌ها و اتخاذ شیوه‌ای کارآمد در طراحی و اجرای برخی از عناصر معماری و نحوه انتقال نیروهای وارده بر آنها در جرزها و دهانه‌های کناری، از دلایلی هستند که برخی از ساختارها را در مقابل نیروهای مخرب زمین‌لرزه با واکنش مناسب همراه ساختند. خانه فرمانده قشون از معدود عماراتی است که جهت جغرافیایی ساختمانش برخلاف راستای شرقی- غربی عموم واحدهای معماری، شمالی- جنوبی است؛ دلیل این امر به‌ساختمان برج تاریخی‌ کهن‌تری بازمی‌گردد که عمارت بر فرازش ساخته شد. چون در پناه ساختار بلند حاکم‌نشین قرار گرفته است، همانند بنای سربازخانه و اصطبل حکومتی از مخاطرات باد معروف «سیاه» که وزشی شمالی- جنوبی دارد، در امان ماند. قراین تاریخی و شواهد معماری نشان می‌دهند که این عمارت در سال‌های پس از رخداد تحصن دوم آقاخان محلاتی در سال 1258 هـ.ق. ساخته شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Study of architectural and structural characteristics of the commander in chifs house (Khane Farmandeh Qoshun) in Arg-e Bam.

نویسندگان [English]

  • Behnam Pedram 1
  • سید محمد امین امامی 2
1 Faculty member of Art University of Isfahan
2 دانشگاه هنر اصفهان
چکیده [English]

Arg-e Bam, is one of the most important works of architecture and urban engineering of Iran's history. The complex consists of two parts: Sharestan (downtown) and Hakem-neshin (governor's seat). A significant monument of the governor's seat is the"Commander-in-Chief's house", which lies beyond the third fence. Despite the earthquake of 2003, significant parts of the house were not damaged or less demolished compared to the vast area of Arg-e Bam. After the earthquake the architectural, urban, and archaeological features of Bam received special attention and some research has been completed. However, the house, its chronology, architectural and structural features remained unknown.Therefore, the present research aims to study the housethrough fieldwork and library studies; also interpreting and analyzing the findings through historical method.The resultsindicate the production of high quality materials which is made up of a suitable mix of clay and adhesives, resulted in the optimal processing of clay. This led to the less damage to the architectural structures. In addition, proper architectural orders like utilizing the dominant rock bed of the governor's seat and adopting an efficient way of designing and executing some of the architectural elements and the way of transferring the forces applied to them in the piers and side openings, are some other reasons which leads to the effective reaction to the destructive earthquake forces.The Commander-in-Chief's house is one of the few buildings to be geographically opposed to the east-west direction of most the architectural units. It has a north-south direction due to the construction of an older historic tower which the house erected on top of it. Being sheltered by the governor's seat, like the barracks (Sarbaz-Khaneh) and the government stables (Establ-e-shahi), it was safe from the damages of the famous "black" storm blowing north-south. Historical and architectural evidence show that the building was built in 1258 AH in the years after the second sit-in of Agha Khan-e- Mahallati.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Arg-e Bam
  • Commander's house
  • Architectural features
  • Structural elements