مطالعه باستان‌شناختی سفالهای دوران اسلامیِ محوطه قلعه سنگ؛ شهر قدیم سیرجان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه باستان شناسی دانشگاه جیرفت. مدیرگروه باستان شناسی دانشگاه جیرفت.

2 دانشگاه لرستان

10.22084/nbsh.2020.18449.1896

چکیده

شهر سیرجان یکی از پنج ولایت کرمان در دوران اسلامی بوده و بر پایة بررسی های باستان شناسی و منابع تاریخی چندبار جابجا شده است. این شهر، از سده های ششم تا نهم هجری در محوطه قلعه سنگ گسترش یافت. در فصل اول کاوش و بررسی باستان‌شناسی نگارندگان در قلعه‌سنگ علاوه بر شناسایی آثار معماری و دیگر یافته‌ها، گونه‌های مختلفی از سفال‌ دوران اسلامی به‌دست آمدکه از نظر کمیّت و تنوع، از ارزش‌های مطالعاتی بالایی برخوردارند. در حالیکه قبلا این سفالها مورد توجه قرار نگرفته بودند. پرسش‌ها اینست که تنوع تزئینی سفال‌های اسلامی قلعه‌سنگ چگونه است و این آثار به چه دوره‌هایی تعلق دارند؟ فراز و فرود صنعت سفال‌گری و ویژگی تولیدات محلّی در قلعه‌سنگ چگونه است؟ روش گردآوری داده‌ها «اسنادی ـ میدانی» و روش پژوهش «توصیفی ـ تحلیلی» است. تحلیل‌ها با هدف گاهنگاری نسبی سفال ها، تبیین برهمکنش‌های فرهنگی با نواحی و محوطه های دیگر دوران اسلامی، تبیین اوج و فرود حیات در قلعه سنگ بر اساس داده‌های سفالی و تطبیق با منابع مکتوب و تبیین تولیدات محلّی در قلعه‌سنگ صورت گرفته است. بر پایه نتایج، اگرچه گونه‌هایی از سفال عیلام میانه تا دوره قاجار در محوطه قلعه‌سنگ توزیع شده، اما اغلب قطعات به بازه زمانی سده ششم تا نهم هجری تعلّق دارند. این نمونه‌ها با سفالهای جیرفت، غبیرا کرمان، کاشان، ری، ذلف آباد فراهان، جرجان، نیشابور، بلقیس اسفراین، محوطه‌های شمال خلیج-فارس، المتاف، کوش و الهولیلاه در رأس الخیمه امارات قابل‌مقایسه هستند. برخی قطعات نیز احتمالاً از آذربایجان و افغانستان وارد شده اند. همچنین نمونه‌های سلادن و برخی قطعات آبی و سفید احتمالاً تولید چین هستند و اغلب به دوره یوان و شمار اندکی به دوره مینگ تعلّق دارند. به طور کلّی، مطالعه سفال قلعه‌سنگ نشان‌دهندة توسعه تجارت و بازرگانی با مراکز شهری حاشیه خلیج‌فارس است. چنان‌که ارتباط تجاری خلیج فارس ـ سیرجان بخشی از شبکه اقتصادی و بازرگانی جنوب تا فلات مرکزی ایران بود و در توسعه شهرهای جنوبی تأثیر داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Archaeological Study of the Islamic Ceramics Excavated from the Old City of Sirjan-Qal’e Sang Site

نویسندگان [English]

  • Saeed Amirhajloo 1
  • Hossein Sedighian 2
2 University of Lorestan
چکیده [English]

The old city of Sirjan was one of the five counties of Kerman during the Islamic period. The location of the city was changed several times, According to the archaeological surveys and Historical sources. The city of Sirjan developed at the Qal’e Sang site during the medieval centuries to 9th century AH. Authors discovered new archaeological evidence in Qal’e Sang during their excavations. These findings are very important because of their quantity and variety. The questions are: what are the main types of the Islamic ceramics of Qal’e Sang? When did they belong? What are the features of the pottery industry and the local production in Qal’e Sang? Data were collected via documentary and field method. The research methodology is descriptive-analytical. The purposes of the analysis are relative chronology of the ceramics, explaining the cultural interactions between Sirjan and other regions, explaining the development and decline process of Qal’e Sang, Awareness of the local ceramic productions. Results show that there are various types of ceramics from the Middle Elamite period to the Qajar in Qal’e Sang, but most of the ceramics belong to the 6th to the 9th century AH. These ceramics are similar to the samples of Jiroft, Ghubayra, Kashan, Reyy, Farahan, Jorjan, Nishapur, Belgheys at Esfarayen, the historical sites in the north of the Persian Gulf, Al-Mataf and Kush and Al-Hulaylah at Ras Al-Khaimah (United Arab Emirates). Some of the ceramics were imported from Azerbaijan and Afghanistan. Some of the blue-white ceramics and Celadons were also imported from China. Finally, the study of the ceramics shows that: trade between Sirjan and the cities at the Persian Gulf coast was developed. The relations between Sirjan and the Persian Gulf would create a commercial network in the southern part of Iran, and these relations led to the development of the southern cities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The old city of Sirjan
  • Qal’e Sang
  • typology of the ceramic
  • Islamic Period
  • Archaeology