تحولات فرهنگی و اقتصادی نیمه نخست هزاره پنجم پ.م در دشت قزوین بر پایه نتایج کاوش اضطراری محوطه خُلَه‌کوه تاکستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکترای باستان شناسی، گروه باستان شناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانش آموخته دکتری باستان شناسی، گرایش پیش از تاریخ ایران، گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، ایران

3 سرپرست آزمایشگاه گیاه‌باستان‎شناسی پایگاه میراث جهانی شهرسوخته و موزه منطقه‌ای جنوب شرق

10.22084/nbsh.2020.21146.2097

چکیده

محوطه باستانی خُلَه‌کوه به سبب داشتن موقعیتی ویژه در بافت شهری تاکستان، مورد تخریب و تعارض قرار گرفته است. بخش‌هایی از این محوطه با ساخت پاساژ، خانه‌های مسکونی و مصلی، به کلی نابود شده است. امروزه از وسعت 7 هکتاری محوطه، فقط 3.5 هکتار باقی‌مانده است. طی برنامه‌های عمرانی دهه 1390 شمسی، تصمیم بر آن بود که بخشی از محوطه تبدیل به پارکینگ وسایل نقلیه و بخشی دیگر تبدیل به فضای سبز شود. به همین سبب، کاوش اضطراری خُلَه‌‌کوه در سال 1393 با اهداف اجرایی و پژوهشی مختلف به انجام رسید. از جمله مهمترین اهداف، شناسایی شاخصه‌های فرهنگی و زیستی دوره‌های موجود و حفاظت از محوطه با آغاز و تداوم فعالیت‌های پژوهشی باستان‌شناسی بود. در نتیجه کاوش‌ها، آثاری از یک روستای تک دوره‌ای مربوط به دوره مس‌سنگی انتقالی از نیمه نخست هزاره پنجم پیش از میلاد در نهشته‌های تحتانی محوطه کشف شد. این مرحله از روستانشینی، با وجود تحولات اساسی در فرهنگ و اقتصاد مردمان فلات مرکزی، بسیار حائز اهمیت است. از این رو، شواهد نویافتۀ خُلَه‌کوه، برای درک بهتر از چگونگی رخداد و مقیاس این تحولات، مورد ارزیابی قرار گرفته است. این نوشتار، نخست به شرح اجمالی کاوش اضطراری خُلَه‌کوه می‌پردازد. سپس با بهره‌گیری از رویکرد بوم‌شناسی فرهنگی، سعی بر تفسیر یافته‌ها با تأکید بر گاهنگاری نسبی و مطلق، برهمکنش‌های فرهنگی، دامپروری و کشاورزی دارد. نتایج نشان می‌دهند که خُلَه‌کوه، ویژگی‌های محلی و مناطق همجوار را دارد. سنت‌های سفالگری نشان از یکپارچگی فرهنگی در فلات مرکزی در دوره مس‌سنگی انتقالی دارند. پیشرفت قابل توجهی در کشاورزی مبتنی بر آبیاری و دامپروری با گسترش بهره‌برداری از محصولات متنوع گوسفندسانان و گاو، طی دوره مس‌سنگی انتقالی و عصر مس‌سنگی در منطقه مشاهده می‌شود. همچنین، شواهد گیاه‌باستان‌شناسی و دیرین گرده‌شناسی نشان می‌دهند که شرایط اقلیمی خشک در اواسط هزاره پنجم پ.م در منطقه حاکم می‌شود. این پدیده، زیستگاه‌های انسانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Cultural and economic transformations of the first half of the fifth millennium BC in the Qazvin Plain, based on the results of salvage excavations at Kholah Kouh of Takestan

نویسندگان [English]

  • Hossein Davoudi 1
  • Niloufar Moghimi 2
  • Zohreh Shirazi 3
1 Graduated PhD, Department of Archaeology, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Graduated PhD in Archaeology, Prehistoric of Iran, Department of Archaeology, University of Tehran, Iran.
3 Director of Archaeobotanical Laboratory, World Heritage Base of Shahr- i Sokhta and Regional Museum of Southeast Iran
چکیده [English]

The archaeological site of Kholah Kouh, due to its special location in urban districts of Takestan town, has been threatened by construction and developing activities. Some parts of the site completely destroyed by construction of mall, residential houses and mosque. Just 3.5 ha of site remained from 7 ha core zone. Takestan Municipality, in the framework of construction programs of 2010 decade, decided to transform this mound to a park and a car parking area. In this regard, Kholah Kouh Salvage Archaeological Project started subsequently in 2014 by various research and administrative goals. Main objectives of excavations were identifying cultural characteristics of occupational periods, protection of site destroying by continuity of archaeological activities, and investigating site’s feasibility to establish an archaeological site museum and tourism cultural landscape in the site. Evidence of a Transitional Chalcolithic / Early Plateau B village from the first half of the fifth millennium BC had been discovered during excavations in the lower accumulations of site. This step of village settlements had significance due to substantial transformations in culture and economy of habitants of Central Plateau of Iran. Hence, the new evidence from Kholah Kouh were evaluated for better understanding of how and scale of these transformations. This paper, at the first, has a glance to the results of excavations. Then, by using the cultural ecology approach, attempts to interpret the finds, emphasising relative and absolute chronology, cultural interactions, herding and agriculture. The results indicate that, Kholah Kouh has local and neighborhood regions traits. The pottery traditions show the cultural homogeneity in Central Plateau during Transitional Chalcolithic. Considerable developments are observable in agricultural activities based on irrigation and expand of exploitation of various products of sheep, goat and cattle during the period under discussion. The archaeobotanicl and paleontological researches indicate the domination of the dry climate in the mid fifth millennium BC which affected human habitats.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cultural Interaction
  • Bioarchaeology
  • Transitional Chalcolithic
  • Kholah Kouh
  • Central Plateau of Iran