روند مطالعات باستان‌شناختی، پیرامون سرحدات شرقی شاهنشاهی هخامنشی که هم از مرکز شاهنشاهی دور مانده و هم از دسترس مورخان یونانی، همچنان به جهت عدم پژوهش‌های روشمند و پیوسته، با ابهامات و کمبودهای فراوانی روبروست. بازه‌ی زمانی 1500 تا 327 (حمله اسکندر مقدونی) پ.م در آسیای میانه بر مبنای مطالعات عصر آهن که در محوطه‌ای به نام یازتپه در واحه مرو انجام گرفته است و به نام «فرهنگ یاز» شناخته می‌شود. در این گاه‌نگاری شاهنشاهی هخامنشی از کوروش بزرگ تا داریوش سوم (550-327 پ.م)، در مرحله پایانی عصرآهن جای می‌گیرد که در نیمه‌ی خاوری شمال شرق فلات و آسیای‌میانه با نام یازIII ، شناخته می‌شود. نوشتار پیش‌رو ‌به‌دنبال پاسخ‌دهی به دو پرسش اصلی: ارتباطات فرهنگی یاریم تپه در دوره یاز و فرهنگ یاز III با نیمه شرقی فلات ایران چگونه است؟ میزان قرابت و همگونی سفال‌های منسوب به فرهنگ یاز III با هخامنشی به چه صورت است؟ بوده و هم‌چنین سعی شده علاوه بر بررسی اجمالی انتساب عنوان "فرهنگ یاز III" یا "شاهنشاهی هخامنشی" به استقرارهای شمال‌شرق خراسان و آسیای میانه در نیمه‌ی دوم هزاره‌ی نخست پ.م، با بهره‌گیری از روش مقایسه‌‌ی تطبیقی؛ به مقایسه‌ی سفالینه‌های متعلق به استقرار یازIII یاریم تپه به عنوان مهمترین محوطه‌ی دشت درگز (شمال خراسان رضوی) با نمونه‌های بدست آمده از مهم‌ترین استقرارهای سرحدات شرقی شاهنشاهی هخامنشی؛ از شمال شرق تا جنوب شرق فلات ایران، و از دره ی سند و افغانستان تا تمام آسیای میانه پرداخته شده است. نتایج نهایی پژوهش پس از مقایسه تطبیقی سفال‌ها، نشان‌دهنده حضور فرهنگ‌های محلی درکنار فرهنگ هخامنشی است.