روند شکل‌گیری و گسترش راه‌پلّه مارپیچی‌شکل در معماری پیش از اسلام، ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران (نویسندۀ مسئول).

2 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانش‌آموختۀ باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی،دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.

چکیده

معماری ایران با سابقۀ حدود ده‌هزار سال در زمینه‌های مختلف ساختاری، فنّی و هنری پیش‌گام و نوآور بوده و شاهکارهای ارزشمندی را در دوران تاریخی و اسلامی به جهان عرضه کرده است. باوجود پیشینۀ پژوهشی حدود 100ساله جنبه‌های مختلف معماری سنّتی ایران، هنوز، ناگفته‌ها و جزئیات زیادی وجود دارد که شوربختانه به‌دلیل فقدان مدارک و اسناد تاریخی و نیز بقایای معماری اندک برجا مانده، موردمطالعه و روشن‌گری قرار نگرفته است. معماری ایران در زمینه‌های ساختاری، فنّی و هنری در جهان، پیش‌گام و نوآور بوده و شاهکارهای ارزشمندی در دوران تاریخی عرضه کرده است. باوجود این موضوع، در ارتباط با جنبه‌های مختلف آن، نادانسته‌ها و ابهامات زیادی وجود دارد. مباحث مربوط به طرّاحی، اجرا، فنون و عناصر خاصّ معماری از این‌جمله است. در این ارتباط، باوجود پیش‌گامی ایران در زمینۀ طرّاحی و اجرای نخستین راه‌پلّه‌های مارپیچی‌شکل و نیز نقش مهمّ این عنصر در معماری دوران تاریخی، پژوهشی علمی صورت نگرفته و منشأ، روند شکل‌گیری و سیر تکامل آن مشخّص نیست. پژوهش حاضر با تمرکز بر این ابهامات، با تکیه‌بر منابع و داده‌های باستان‌شناسی، به شیوۀ توصیفی-تحلیلی تلاش کرده روشنگر نقش و جایگاه ایران در زمینۀ ساخت راه‌پلّه‌های مارپیچی‌شکل باشد. براساس پژوهش‌های انجام‌شده و باتوجه به اشاره منابع لاتین به نخستین نمونۀ شناسایی‌شده راه‌پلّه‌ مارپیچی‌شکل در ایتالیا مربوط به سال 480پ.م.، نخستین نمونۀ شناسایی‌شده در ایران در حسنلوی V بسیار قدیمی‌تر و مربوط به اواخر هزارۀ دوّم پیش‌ازمیلاد بوده و روند شکل‌گیری و گسترش استفاده از آن‌ها در معماری هزارۀ اوّل پیش‌ازمیلاد شمال‌غرب در حسنلوی V و IV، در غرب ایران در باباجان III و استقرار اصلی ماد در محوطۀ نوشیجان و تداوم آن در دورۀ هخامنشی در محوطۀ شوش، در دورۀ اشکانی در محوطۀ قومس و در دورۀ ساسانی در قلعه‌دختر و کاخ اردشیر یکم در فیروزآباد قابل مطالعه و پیگیری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Formation and Evolution of Spiral Staircases in Pre-Islamic Iranian Architecture

نویسندگان [English]

  • Kazem Mollazadeh 1
  • Hamed Hajilooei 2
  • Behnaz Eyvazzadeh 3
1 Associate Professor, Department of Archaeology, Faculty of Arts and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran (Corresponding Author).
2 PhD Candidate in Archaeology, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
3 Bachelor of Archaeology, Department of Archaeology, Faculty of Arts and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
چکیده [English]

Iranian architecture has been a pioneer and innovator in the structural, technical, and artistic fields worldwide, producing valuable masterpieces throughout historical times. Despite this, there are many unknowns and ambiguities regarding its various aspects, including issues related to design, execution, techniques, and architectural elements. In this regard, although Iran is recognized as one of the pioneers in the design and construction of the first spiral staircases, as well as in demonstrating the important role of this element in the architecture of various historical periods, no comprehensive scientific study has yet been conducted, and therefore its origin, formation process, and evolution remain unclear. Focusing on these ambiguities, and relying on archaeological sources and data, the present study adopts a descriptive-analytical approach to determine Iran’s role and position in the construction of spiral staircases. Based on the research conducted and considering references in Latin sources to the earliest identified example of a spiral staircase in Italy dating back to 480 BC, the first identified example in Iran is much older and dates back to the late second millennium BC, although similar examples had previously been identified in the regions of Syria and Mesopotamia. The process of their formation and expansion in the architecture of the first millennium BC in northwestern Iran (Hasanlū V and IV) and western Iran (Bābā Jān III and the main Median settlement at the Nush-i Jan site), and their continuation during the Achaemenid (Susa), Parthian, and Sasanian periods (Qal’a-ye Dukhtar and the palace of Artaxerxes I in Firuzabad), can therefore be traced and studied. This architectural element has subsequently secured a permanent place in the Islamic period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spiral Staircase
  • Architecture of the Iron Age
  • Median Architecture
  • Susa
  • Hasanlū

مراجع

- Danti, M. D. (2013). Hasanlu V: The Late Bronze and Iron I Periods. University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, Philadelphia.
- Dyson, R. H. (1977). The architecture of Hasanlu: Periods I to IV. American Journal of Archaeology, 81(4), 548–552. https://doi.org/10.2307/503285
- Dyson, R. H. (1989a). Rediscovering Hasanlu. Expedition Magazine, 31(2–3), 3–11. https://www.penn.museum/sites/expedition/rediscovering-hasanlu/
- Dyson, R. H. (1989b). The Iron Age architecture at Hasanlu: An essay. Expedition Magazine, 31(2–3), 107–127.
- Goff, C. (1968). Lūristān in the first half of the first millennium B.C.: A preliminary report on the first season’s excavations at Bābā Jān, and associated surveys in the eastern Pīsh-i-Kūh. Iran, 6, 105–134. https://doi.org/10.2307/4299604
- Goff, C. (1970). Excavations at Bābā Jān, 1968: Third preliminary report. Iran, 8, 141–156. https://doi.org/10.2307/4299639
- Goff, C. (1977). Excavations at Baba Jan: The architecture of the East Mound, Levels II and III. Iran, 15, 103–140. https://doi.org/10.2307/4300567
- Hansman, J. (1968). The problems of Qūmis. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 3/4, 111–139. http://www.jstor.org/stable/25203051
- Hansman, J., & Stronach, D. (1974). Excavations at Shahr-I Qūmis, 1971. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1, 8–22. http://www.jstor.org/stable/25203502
- Hansman, J., Stronach, D., & Bailey, H. (1970). Excavations at Shahr-I Qūmis, 1967. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1, 29–62. http://www.jstor.org/stable/25203170
- Hesse, A. (2013). Electrical resistivity survey of the Shaur Palace. In J. Perrot (Ed.), The Palace of Darius at Susa: The Great Royal Residence of Achaemenid Persia (G. Colon, Trans., pp. 373–403). New York: I. B. Tauris & Co Ltd.
- Huff, D. (1976). Ausgrabungen auf Qal’a-ye Dukhtar bei Firuzabad. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 9, 158–173.
- Huff, D. (1978a). Firuzabad Qal’a-ye Dukhtar bei Firuzabad. Iran, 16, 191–192.
- Huff, D. (1978b). Ausgrabungen auf Qal’a-ye Dukhtar bei Firuzabad. A. Vorläufiger Grabungsbericht. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 11, 117–147.
- Huff, D. (1989). Sassanid cities. In M. Y. Kiani (Ed.), A general study on urbanization and urban planning in Iran (M. R. Sarraf, pp. 176–204). Tehran: Jahad Daneshgahi. (In Persian)
- Huff, D. (2005). From Median to Achaemenian palace architecture. Iranica Antiqua, 40, 371–395. https://doi.org/10.2143/IA.40.0.583217
- Kent, R. G. (1931). The recently published Old Persian inscriptions. Journal of the American Oriental Society, 51(3), 189–240. https://doi.org/10.2307/593447
- Kent, R. G. (1953). Old Persian: Grammar, texts, lexicon (American Oriental Series, Vol. 33). New Haven, CT: American Oriental Society.
- Ladiray, D. (2013). The Palace of Darius at Susa: The Great Royal Residence of Achaemenid Persia; The archaeological results. In J. Perrot (Ed.), The Palace of Darius at Susa (G. Colon, Trans., pp. 139–175). New York: I. B. Tauris & Co Ltd.
- Lancaster, L. (1999). Building Trajan’s Column. American Journal of Archaeology, 103(3), 419–439. https://doi.org/10.2307/506969
- Lecoq, P. (1997). Les inscriptions de la Perse Achéménide. Gallimard.
- Michell, G., & Eaton, R. (1992). Fīrūzābād: Palace city of the Deccan. London; New York: Oxford University Press for the Board of the Faculty of Oriental Studies, University of Oxford.
- Miles, M. M. (1998). Interior staircases in western Greek temples. Memoirs of the American Academy in Rome, 43/44, 1–26. https://doi.org/10.2307/4238755
- Mollazadeh, K. (2014). Archaeology of Media. Tehran: The Organization for Researching and Composing University Textbooks in the Humanities (SAMAT).
- Mollazadeh, K., & Mohammadian Mansoor, S. (2012). Study and introduction of novel arch-construction method during Median. Journal of Archaeological Studies, 3(2), 129–148. https://jarcs.ut.ac.ir/article_28859.html?lang=fa
- Old Testament (Hebrew & English) (1903). Berlin.
- Perrot, J. (2013). The Palace of Darius at Susa: The Great Royal Residence of Achaemenid Persia; Restoration, reconstruction. In J. Perrot (Ed.), The Palace of Darius at Susa (G. Colon, Trans., pp. 209–231). New York: I. B. Tauris & Co Ltd.
- Roaf, M. D. (2012). The Iron Age architecture of Hasanlu: An interim review. Architecture of Hasanlu, Hasanlu Translation Project Publications, 1–12.
- Stronach, D., & Roaf, M. (2007). Nush-i Jan I. London: The British Institute of Persian Studies.
پژوهش های باستان شناسی ایران
دوره 15، شماره 47
شماره انگلیسی
1404
صفحه 193-219

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار