بازنگری عصر آهن در منطقۀ گرگان (جنوب‌شرقی دریای کاسپی): نویافته‌های کاوش محوطۀ ماهیان علی‌آباد کتول در البرز شرقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران.

چکیده

عصر آهن یکی از کم‌شناخته‌شده‌ترین دوره‌های باستان‌شناسی در منطقۀ گرگان است. بیشتر پژوهش‌های منتشرشده از این عصر، مربوط به دورۀ آهن II و III است که در بافت گورستانی شناسایی ‌شده‌اند. آگاهی ما دربارۀ شروع این عصر، بسیار محدود است و پژوهش‌های باستان‌شناسی در منطقه بیشتر بر دوره‌های کهن‌تر و جدیدتر در بخش جلگه‌ای متمرکز بوده است. پژوهش‌های هدفمند باستان‌شناسی در منطقۀ کوهستانی تاکنون صورت نگرفته است. طی گمانه‌زنی به‌منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطۀ ماهیان در منطقۀ کوهستانی علی‌آباد کتول در استان گلستان، بقایای یک ساختار گور با دو تدفین انسانی و گورآوندها شناسایی شد. این پژوهش تلاش می‌کند به معرفی نویافته‌های گورستان ماهیان بپردازد تا آگاهی‌های باستان‌شناسی از شروع عصر آهن منطقه، به‌ویژه مناطق کوهستانی، افزایش یابد. پرسش‌ اصلی این پژوهش این است که، چه ویژگی‌های فرهنگی و تدفینی در محوطۀ ماهیان قابل شناسایی است؟ و چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی در فرهنگ مادی این محوطه با دیگر گورستان‌های هم‌دوره در مناطق همجوار وجود دارد؟ فرضیه‌های مطروحه عبارتنداز این‌که گورستان ماهیان دربردارندۀ ویژگی‌های فرهنگی و تدفینی اواخر عصر مفرغ و اوایل عصر آهن در نواحی شمالی رشته‌کوه البرز است و این گورستان احتمالاً اشتراکات فرهنگی با محوطه‌های هم‌زمان در شمال‌شرق، غرب البرز و فلات‌مرکزی دارد. اطلاعات گردآوری شده از گمانه‌زنی، با روش توصیفی-تحلیلی بررسی شدند. درنتیجه گونه‌شناسی یافته‌ها و انجام مطالعات تطبیقی، مشخص شد که شیوۀ تدفین در ماهیان، مشابه دیگر گورستان‌های عصر آهن حوضۀ دریای کاسپی و فلات‌مرکزی ایران و درۀ سومبار ترکمنستان است. درمجموع، هفت ظرف سفالی و دو شئ فلزی کشف‌شدن که قابل‌مقایسه با یافته‌های مرحلۀ اول تپه مارلیک، گورستان جمشیدآباد رودبار گیلان، گورستان قیطریه و گورستان 1 سومبار و پرخای 2 ترکمنستان هستند. این گورستان‌ها همگی به دورۀ مفرغ جدید و آهن I (حدود 1500 تا 1300 پ.م.) تاریخ‌گذاری شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Reassessing the Iron Age in the Region of Gorgan (Southeast of the Caspian Sea): New Evidence from the Excavations at the Site of Mahiyan, Ali Abad-e Katul, in the Eastern Alborz, Iran

نویسنده [English]

  • Jebrael Nokandeh
Assistant Professor, Iranian Center for Archaeological Research (ICAR), The Research Institute of Cultural Heritage and Tourism (RICHT), Tehran, Iran.
چکیده [English]

The Iron Age in the Gorgan region represents one of the least understood archaeological periods. Most studies have focused on Iron Age II and III, primarily within cemetery contexts. Research has tended to emphasize both earlier and later periods in the plains, with limited targeted investigation in the mountainous areas. During test excavations at the Mahiyan site in Ali Abad-e Katul (Golestan Province), a funerary structure was uncovered containing two human burials accompanied by grave goods. This article presents these new findings to refine the current understanding of the Early Iron Age chronology and material culture in the region, with a particular focus on its understudied mountainous zone. The study addresses two main questions: What are the cultural and funerary features of the Mahiyan site, and how does its material culture compare to contemporary cemeteries in neighboring regions? I hypothesize that the Mahiyan cemetery displays cultural and burial characteristics typical of the Late Bronze Age and the Early Iron Age in the northern Alborz Mountains. Moreover, it likely shares cultural affinities with contemporaneous sites in northeastern Iran, west of the Alborz, and the Central Plateau. Using descriptive-analytical methods, data from the trial trenches were examined. Typological assessment and comparative analysis indicate that Mahiyan burial practices closely resemble those found in Iron Age cemeteries throughout the Caspian Sea Basin, the Central Plateau of Iran, and the Sumbar Valley in Turkmenistan. In total, seven pottery vessels and two metal artifacts were recovered. These artifacts correspond closely to finds from the early phases of the Marlik cemetery, the Jamshidabad and Qeytariyeh cemeteries, as well as Cemetery 1 of Sumbar and Parkhai 2 in Turkmenistan. All these sites date to the Late Bronze Age through Iron I (circa 1500–1300 BC).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mahiyan Site
  • Gorgan Region
  • Iron Age I
  • Burial

مراجع

- Abbasi, G. A., (1390/2011). Final Report of the Archaeological Excavation Narges Tappeh, Gorgan Plain, Iran. Tehran: Ganjineh-e Naghsh-e Jahan (In Persian).
- Abbasi, G. A., (1394/2016). The archaeological outcomes of the Gorgan Plain. Tehran: Iran Negar (In Persian).
- Alaheddin, M., (1394/2015). “Typology and Comparative Studies on Ziyart Collections in Iran national museum and archaeological Museum of Gorgan”. M.A dissertation, University of Sistan and Bluchestan (unpublished), (In Persian).
- Arne, T. J., (1945). Excavations at Shah Tappeh, Iran. Elanders boktryckeri Aktiebolag: D. Burton.
- Bahramzadeh, K. & Miri, N. K., (1393/2014). Methodology, degration, conservation and restoration of historical and cultural objects. Tehran: Asr-e Kankash (In Persian).
- Chlopin, I. N., (1986). Jungbronzezeitliche Gräberfelder im Sumbar-Tal, Südwest-Turkmenistan. München: Verlag C.H. Beck.
- Crawford, V. E., (1963). “Beside the Karasu”. Bulletin of the Metropolitan Museum of Art, 21 (8): 263-273. https://doi.org/10.2307/3257948
- De Morgan, J., (1896). “Mission scientifique en Perse”. Recherches Archéologiques, Tome IV: 140-145.
- Deshayes, J., (1965). “Rapport Préliminaire sur les Deux Premières. Campagnes de Fouille à Tureng Tappeh”. Iranica Antiqua, V (2): 83-92. https://www.jstor.org/stable/4390425
- Deshayes, J., (1963). “Rapport Préliminaire sur les Deux Premières. Campagnes de Fouille à Tureng Tappeh”. Syria, XL, 40 (1-2): 85-99. https://doi.org/10.3406/syria.1963.5702
- Emami, M. A., (1401/2022). The Science of Material in Archaeology and Archaeometery. Isfahan: Jahad-e Daneshgahi (In Persian).
- Fallahian, Y., (1399/2020). Jamshid Abad: Archaeological Card. Tehran: Entesharat-e Ganjineh-e Honar (In Persian).
- Farokhnia, S., (1399/2020). “Typology and Comparative Studies on Qeytariyeh Ceramic collection, Iran National Museum”. Jounal of Iran National Museum, 1 (1): 93-128 (In Persian).
- Hopper, K., (2017). “Connectivity on a Sasanian frontier: Route Systems in the Gorgan Plain of North-East Iran”. In: Sasanian Persia, E. Sauer (ed.), Edinburgh University Press: 126-150. https://doi.org/10.1515/9781474401029-010
- Jahed, M., (1400/2021). “Archaeological analysis of Iron Age cultural materials excavated from the Ney Teppeh, Gorgan Plain”. Ph.D Thesis, Department Archaeology, Tehran University, Unpublished (In Persian).
- Kambakhshfard, S., (1370/1991). Tehran-e 3200 BP Based on archaeological excavations. Tehran: Nashr-e Faza (In Persian).
- Kambakhshfard, S., (1380/2001). Perspective of Tehran, three thousand BP. Tehran: ICHO press (In Persian).
- Kiani, M. Y., (1984). The Islamic city of Gurgan. Deutsches Archäologisches Institute, Berlin.
- Mahfroozi, A. & Piller, C. K., (2009). “First preliminary report on the joint Iranian-German excavations at Gohar Tappe, Mazandaran, Iran”. AMIT, Band 41: 177-209.
- Majidzadeh, Y., (1389/2010). Excavations at Tappeh Ozbaki, Iran. Tehran: ICHTO Tehran province, Vol: 1 Art and Architecture (In Persian).
- Majidzadeh, Y., (1396/2017). Excavations at Tappeh Ghabristan, Iran. translated by Mohamdreza Miri and Akram Gholami Khaybari, Tehran: Moasseseh-ye Pishin Pazho (In Persian). 
- Malek Shahmirzadi, S., (1977). Tappeh Zagheh: a sixth millenium B.C. village in the Qazvin Plain of the Central Iranian Plateau. Ph.D thesis, University of Pennsylvania. https://lib.ugent.be/catalog/rug01:001659715
- Malek Shahmirzadi, S. & Nokandeh, J., (1379/2001). Aq Tappeh. Tehran: ICHTO Press (In Persian).
- Medvedskaya, I. N., (1383/2005). Iran: Iron Age I. translated by Ali Akbar Vahdati, Tehran: Cultural Heritage and Tourism Organization (In Persian).
- Mirmousavi, S. M. & Nokandeh, J., (1396/2017). “Kabudval site: New evidence of the Iron Age in Gorgan Plain”. In: Proceedings of the First Specialized Meeting on the Archaeological Perspective of the North and Northwest during Iron Age, Vali Jahani and Mhadis Najafzadeh (eds.), Astara, ICHTO Gilan Province: 36-54 (In Persian).
- Mousavi, A., (1999 ). “Some Remarks on the Spouted Vessels of the Iron Age”. in : Alizadeh,A. Majidzadeh,Y. ad Malek Shahmirzadi (Eds), The Iranian World: Essays on Iranian and Archaeology, Presented to Ezat. O Negahban, Tehran: Iran University Press, PP: 174-178 (In Persian).
- Mousavi, A., (1383/2004). “Turang Tappeh”. Encyclopedia of The World of Islam (Daneshname-ye Jahan-e Islam), Vol. 8, Tehran: 473-475 (In Persian).
- Negahban, E. O., (1995). Weapons from Marlik. Archäologische Mitteilungen aus Iran, Ergänzungsband; Band 16. https://ucl.primo.exlibrisgroup.com/permalink/44UCL_INST/5apqbq/alma990002476710204761
- Negahban, E. O., (1996). Marlik the Complete Excavation Report. Volume 2 Illustrations, Philadelphia, University of Pennsylvania.
- Nokandeh, J., (2010). Neue Untersuchungen zur Sialk III-Periode im zentraliranischen Hochland: auf der Grundlage der Ergebnisse des “Sialk Reconsideration Project”. dissertation. de Verlag im Internet, Berlin.
- Nokandeh, J., Omrani Rekavandi, H. & Abbasi, G. A., (1385/2006). “Preliminary Report of Discovery of the Bazgir Hoard in Gorgan Plain, 2001”. Archaeological Reports, 4: 129-113 (In Persian).
- Nokandeh. J., (1391/2012). “Delimitation Sounding of Core Zone and Proposal for Buffer Zone of Mahiyan site and Tappeh Chino, Aliabad-e Katul”. Abstracts Proceedings of the 11th Annual Symposium on the Iranian Archaeology, Tehran, ICAR and RICHT Press: 450 (In Persian).
- Piller, C. K., (2008). Untersuchungen zur relativen Chronologie der Nekropole von Marlik. Dissertation an der Fakultät für Kulturwissenschaften der Ludwig-Maximilians-Universität München, München.
- Priestman, S., (2013). “Sasanian Ceramics from The Gorgan wall and other sites on the Gorgan Plain, in Persia’s Imperial Power in Late Antiquity: The Great Wall of Gorgan and the Frontier Landscapes of Sasanian Iran”. In: Persia’s Imperial Power in Late Antiquity: The Great Wall of Gorgan and the Frontier Landscapes of Sasanian Iran, E. Sauer, H. Omrani Rekavandi, T. Wilkinson, J. Nokandeh (eds.), Oxford, Oxbow Book: 447-534.
- Razavizadeh, H. & Vaghar, R., (1382/2003). Copper Metallurgy. Third publication, Tehran: Science and Technology University (In Persian).
- Rezaie, H., (1397/2016). “Report of the Delamination Sounding of Core zone and proposal for buffer zone of Tappeh Sharif Gorgan”. Proccedings of the 16th Annual Symposium on the Iranian Archaeology, Rohallah Shriazi (ed.), Tehran: RICHT press: 220 (In Persian).
- Sauer, E. W., Omrani Rekavandi, H., Wilkinson, T. J. & Nokandeh, J., (2013). Persia’s Imperial Power in Late Antiquity: The Great Wall of Gorgan and the Frontier Landscapes of Sasanian Iran. Oxford, Oxbow Book.
- Shumilovskikh, L. S., Djamali, M., Beaulieu, J. D., Ponel, P., Nokandeh, J., Omrani Rekavandi, H. & Sauer, E., (2023). “Woodland use in treeless landscapes? A compilation of botanical data from NE Iran during the Sasanian Empire”. Quaternary International, 659: 34-44. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2023.02.013
- Shumilovskikh, L. S., Hopper, K., Djamali, M., Ponel, P., Demory, F., Rostek, F., Tachikawa, K., Bittmann, F., Golyeva, A., Guibal, F., Talon, B., Wang, L.-C., Nezamabadi, M., Bard, E., Lahijani, H., Nokandeh, J., Omrani Rekavandi, H., de Beaulieu, J.-L., Sauer, E. & Andrieu-Ponel, V., (2016). “Landscape evolution and agro-sylvo-pastoral activities on the Gorgan Plain (NE Iran) in the last 6000 years”. The Holocene, 26 (10): 1676-1691. https://doi.org/10.1177/0959683616646841Lyudmila
- Stronach, D., (1972). “Yarim Teppeh, Excavation in Iran”. The British Contribution, Organization committee of the sixth international Congress of Iranian Art and Archaeology, Oxford: 21-23.
- Vahdati, A. A. & Piller, C. K., (1397/2018). MARLIK: Glory of the Iron Age Culture of Gilan. Tehran: Iran National Museum and Rasht Museum [In Persian and English].
- Wilkinson, T. J., Omrani Rekanvndi, H., Hopper, K., Priestman, S., Roustaei, K. & Galiatsatos, N., (2013). in “Persia’s Imperial Power in Late Antiquity: The Great Wall of Gorgan and the Frontier Landscapes of Sasanian Iran”. In: Persia’s Imperial Power in Late Antiquity: The Great Wall of Gorgan and the Frontier Landscapes of Sasanian Iran, E. Sauer, H. Omrani Rekavandi, T. Wilkinson, J. Nokandeh (eds.), Oxford, Oxbow Book: 23-40.
- Young, T. C., (1985). “Early Iron Age Iran Revisited: Preliminary Suggestions for the Re-analysis of Old Constructs”. In: De l’Indus aux Balkans, Recueil a la Mémoire de Jean Deshayes, J.-L. Huot, M. Yon and Y. Calvet (Eds.), Paris, CNRS: 361-378.
پژوهش های باستان شناسی ایران
دوره 15، شماره 47
شماره انگلیسی
1404
صفحه 139-163

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار