ادوات سنگی و مقوله تولید و آماده‌سازی غذا در محوطه نوسنگی چیاسبز شرقی، سد سیمره

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه باستانشناسی دانشگاه رازی کرمانشاه

چکیده

ادواتسنگی بهعنوان یکی از مهمترین یافتههای باستانشناسی مرتبط با دورهی نوسنگی بهشمار میروند. هرچند چنین یافتههایی، اساس تعریف و نامگذاری این دوره در ادبیات باستانشناسی دنیا بوده، اما معمولاً بهندرت و اغلب بهصورت سطحی، بهویژه در ایران، مورد توجه قرار گرفتهاند. این در حالی است که ادواتسنگی اغلب همگام با شروع کشاورزی و جهت آمادهسازی غذا توسط انسان تولید و استفاده شدهاند و همواره جزو جداییناپذیر شواهد باستانشناسی بهویژه در دوران پیشاز تاریخ بهشمار میآیند. علاوهبر مقوله معیشت و تولید غذا، با بررسی چنینیافتههایی اطلاعات مناسبی در ارتباط با کاربری فضایی، ساختار اجتماعی و نقش زنان در جوامع گذشته میتواند بهدست آید؛ اما مطالعه و ارزیابی این موضوعات نیازمند وجود نسبت بالای ادواتسنگی در کاوشهای گسترده در ارتباط با فضاهای معماری است. نظر به چنین مسائلی، این مقاله در پی معرفی و بررسی ادواتسنگی محوطهی چیاسبز شرقی در جهت بررسی مقوله تولید و آمادهسازی غذا توسط ساکنان آن است. طی فصل اول کاوش نجاتبخشی در این محوطه، گونههای مختلف سنگساب و هاون، دستههاون، دستاس و کوبنده بهدست آمد. بهنظر میرسد روند تولید و استفاده از گونههای مختلف ادواتسنگی در طول زمان توسط ساکنان چیاسبز شرقی همگام با روند کشت و اهلیسازی تمامعیار برخی از گونههای گیاهی بوده است. در این راستا، نسبت کوبندهها در لایههای تحتانی بیشتر بوده و با گذشت زمان بر میزان استفاده از سنگساب افزوده شده است. سنگساب در دیگر محوطههای نوسنگی منطقه نیز بهنحوی معنادار و در ارتباط با رشد و توسعه کشاورزی افزایش یافته است. از اینرو، بررسی ادواتسنگی چیاسبز شرقی هر چند بیانگر تولید و آمادهسازی غذا از ابتدای سکونت در آن بوده، اما نشان میدهد این مهم در طی زمان گسترش یافته و ساکنان محوطه اتکایی روزافزون به تولید و مصرف غذاهای گیاهی داشتهاند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- صفایی‌راد، رضا، عزیزی، قاسم، محمدی، حسین و علیزاده لاهیجانی، حمید، 1393، «بازسازی تغییرات اقلیمی هولوسن و پلیئستوسن پسین منطقه زاگرس میانی با استفاده از شواهد گرده‌شناسی تالاب هشیلان»، جغرافیا و مخاطرات محیطی، شماره یازدهم: صص 19-1.

- دارابی، حجت، 1388، «گزارش فصل اول کاوش نجات بخشی محوطه نوسنگی بی‌سفال چیاسبز شرقی- سد سیمره»، آرشیو پژوهشکده باستان‌شناسی (منتشر نشده).

- دارابی، حجت، 1390، «ارزیابی مجدد فرآیند نوسنگی شدن زاگرس مرکزی: رهیافت‌های گذشته و چشم‌انداز آینده»، رساله‌ی دکتری باستان‌شناسی پیش‌از تاریخ، گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران (منتشر نشده).

- دارابی، حجت، 1391، «نویافته‌های معماری از دوره نوسنگی در محوطه چیاسبز شرقی- سد سیمره»، مجله‌ی علمی ترویجی اثر، شماره 51: صص 55-46.

- دارابی، حجت، 1392، «صنایع‌سنگی محوطه چیاسبز شرقی، سد سیمره: تغییرات تکنولوژیکی از دوره انتقالی نوسنگی به نوسنگی بی‌سفال»، دوفصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره 5: صص 24-7.

- علی‌بیگی، سجاد 1390؛ «تپه سراب یاوری: محوطه‌ای با سفال‌های بچه‌قورباغه‌ای در غرب دشت کرمانشاه»، مجله‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی مدرس، شماره چهارم و پنجم: صص 49-44.

- مک کارتر، سوزان فاستر 1390؛ نوسنگی، ترجمه‌: حجت دارابی و جواد حسین زاده، تهران، انتشارات سمیرا.

 

- Alibaigi, S., 2013, Tappeh Sarab-e Yavari: A Neolithic Site with Tadpole Ware on the Kermanshah Plain, West Central Zagros, in: R.Matthews and H. Fazeli Nashli (eds.), The Neolithisation of Iran, The Formation of New Societies, Oxbow Books, Oxford, UK: 49-54.

- Alizadeh, A., 2003, Excavation at the prehistoric Mound of Choga Bonut, Khuzestan, Iran, The University of Chicago, Oriental Institute Publication, vol. 120.

- Blumer, M.A. and Byrne, R., 1991, The Ecological Genetics of Domestication and the Origins of Agriculture, Current Anthropology 12 (1): 23-54.

- Brookes, I. A., Levine, L. D., and Dennell, R. W., 1982, Alluvial Sequence in Central West Iran and Implications for Archaeological Survey, Journal of Field Archaeology 9:285-299.

- Conard N. J. and Zeidi, M., 2013, The Ground Stone Tools from the Aceramic Neolithic Site of Chogha Golan, Ilam Province, Western Iran, in: F. Borrell, J. J. Ibanez and M. Molist (eds.) Stone Tools in Transition: From Hunter-Gatherers to Farming Societies in the Near East , Bellaterra (Barcelona) : Universitat Autonoma de Barcelona, Servei de Publicacions:365-75.

- Darabi, H., 2015, An Introduction to the Neolithic Revolution of the Central Zagros, Iran, BAR International Series 2746, Oxford.

- Darabi, H., 2014, Stone Vessels from the PPN Site of East Chia Sabz, Neo-Lithics 2/14: 8-12.

- Darabi, H., 2012, Towards Reassessing the Neolithization Process of Western Iran, Documenta Praehistoric 39:103-110.

- Darabi, H., Fazeli, H., Naseri, R., Riehl, S. and Young, R., 2013, The Neolithisation Process in the Seimareh Valley: Excavations at East Chia Sabz, Central Zagros, in: R.Matthews and H. Fazeli Nashli (eds.), The Neolithisation of Iran, The Formation of New Societies, Oxbow Books, Oxford, UK: 55-75.

- Darabi, H. and Glascock, M., 2013, Source of Obsidians found at East Chia Sabz, Journal of  Achaeological Science 40: 3804-9.

- Darabi, H., Naseri, R., Young, R. and Fazeli, H., 2011, Absolute Chronology of East Chia Sabz: A Pre-Pottery Neolithic site in Western Iran, Documenta Praehistorica 38:255-65.

- Ebeling, J.R. and Rowan, Y. M., 2004, The Archaeology of the Daily Grind: Ground Stone Tools and Food Production in the Southern Levant, Near Eastern Archaeology 67(2): 108-117.

- Gilchrist, R., 1999, Gender and Archaeology: Contesting the past, Routledge, USA and Canada.

- Gilead, I., 1998, The Foragers of the Upper Paleolithic Period, in: T. E. Levy (ed.), Archaeology of Society in the Holy Land, Leicester University, London: 124-40

- Goring-Morris, A.N., 1987, At the Edge: Terminal Pleistocene Hunter-Gatherers in the Negev and Sinai, BAR International Series 361, Oxford.

- Hole, F., 1977, Studies in the Archaeological History of the Deh Luran Plain: The Excavation of Chogha Sefid, Memoirs of the Museum of Anthropology 9, Ann Arbor. The University of Michigan Press.

- Hole, F., Flannery, K.V. and Neely, J. A., 1969, Prehistory and Human Ecology on the Deh Luran Plain, Memoirs of the Museum of Anthropology 1, Ann Arbor: The University of Michigan Press.

- Kozlowski, S. K. and Aurenche, O., 2005, Territories, Boundaries and Cultures in the Neolithic Near East, BAR International Series 1362, Oxford.

- Kramer, C., 1979, Ethnoarchaeology: Implications of Ethnography for Archaeology, Columbia University Press, New York.

- Matthews, R., Matthews, W. and Mohammadifar, Y., 2013, The Earliest Neolithic of Iran:2008 Excavations at Tappeh Sheikh-e Abad and Tappeh Jani: Central Zagros Archaeological Project, Oxbow Books, Oxford, UK.

- Matthews, W., Mohammadifar, Y., Motarjem, A., Ilkhani, H., Shillito, L.M. and Matthews, R., 2013, Issues in the Study of Paleoclimate and Paleoenvironment in the Early Holocene of the Central Zagros, Iran, International Journal of Archaeology 1(2):26-33.

- Mc Donald, M.M.A., 1979, An examination of mid-Holocene settlement patterns in the Central Zagros region of western Iran, Ph.D. Dissertation, Department of Anthropology, University of Toronto.

- Molleson, T., 1994, The Eloquent Bones of Abu Hureyra, Scientific American August: 70-75.

- Moore, A.M.T., 1985, The Development of Neolithic Societies in the Levant, in: A. Close (ed.), Advances in Archaeology 4, Academic Press, New York: 1-69.

- Mortensen, P., 2014, Excavations at Tepe Guran: the Neolithic Period, Acta Iranica 55, Peeters.

- Mortensen, P. and Smith, P.E.L., 1977, A Survey of Prehistoric Sites in the Harsin Region, 1977, in: F. Bagherzadeh (ed.), Proceedings of the VIth Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, Tehran: 1-23 (unpublished).

- Mortensen, P. and Smith, P.E.L., 1977, A Survey of Prehistoric Sites in the Harsin Region, 1977, Modares Archaeological Research 10&11:1-10.

- Piperno, D. R., Weiss, E., Holst, I. and Nadel, D., 2004, Processing of Wild Cereal Grains in the Upper Palaeolithic Revealed by Starch Grain Analysis, Nature 430: 670-72.

- Pullar, J., 1990, Tepe Abdul Hosein, A Neolithic Site in Western Iran, Excavations 1978, BAR International Series 563, Oxford.

- Renfrew, C., 2006, Inception of Agriculture and Rearing in the Middle East, Human Paleontology and Prehistory 5:395-404.

- Riehl, S., Benz, M., Conard, N., Darabi, H., Deckers, K., Nashli, H., and Zeidi- Kulehparcheh, M., 2012, Plant use in three Pre-Pottery Neolithic Sites of the Northern and Eastern Fertile Crescent: a Preliminary Report, Vegetation History and Archaeobotany 21(2):95-106.

- Riehl, S., Asouti, E., Karakaya, D., Starkovich, B. M., Zeidi, M. and Conard, N. J., 2015, Resilience at the Transition to Agriculture:The Long-Term Landscape and Resource development at the Aceramic Neolithic Tell Site of Chogha Golan (Iran), BioMed Research International 2015:1-23.

- Riehl, S., Zeidi, M. and Conard, N., 2013, Emergence of Agriculture in the Foothills of the Zagros Mountains of Iran, Science 341:65-7.

- Rowan, Y. M. and Ebeling, J. R., 2008, Introduction: Potential of Ground Stone Studies, in: Y. M. Rowan and J. R. Ebeling (eds.), New Approaches to Old Stones, Recent Studies of Ground Stone Artifacts, Equinox Publishing Ltd, London: 1-15.

- Simmons, A. H., 2007, The Neolithic Revolution in the Near East: Transforming the Human Landscape, The University of Arizona Press.

- Smith, P.E.L., 1976, Reflection on Four Seasons of Excavations at Tappeh Ganj Dareh, in F. Bagherzadeh (ed.), Proceeding of the 4th Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, Tehran: 11-22.

- Snyder, A. J., Wasylik, K., Fritz, C. W. and Wright, E. H. Jr., 2001, Diatom Based Conductivity Reconstruction and Paleoclimatic Interpretation of a 40-Ka Record from Lake Zeribar, Iran, The Holocene 11(6): 737–745.

- Stevens, L. R., Wright Jr. H. E. and Ito, E., 2001, Proposed Changes in Seasonality of Climate during the late Glacial and Holocene at Lake Zeribar, Iran, The Holocene 11(6): 747-755.

- Vahdati Nasab H., Jayez M., Qorbani H. R., Darabi H. and Taylor H., 2013, Preliminary Techno-Typological Analysis of Chipped Stone Materials from Sheikh-e Abad, in: Matthews, R., Matthews, W., Mohammadifar, Y. (eds.), The Earliest Neolithic of Iran:2008 Excavations at Sheikh-E Abad and Jani, Oxbow Books, Oxford, UK:117-129.

- Van Zeist, W. and Bottema, S., 1977, Palynological investigations in western Iran, Palaeohistoria 19: 19–85.

- Van Zeist, W. and Wright Jr, H.E., 1963, Preliminary Pollen Studies at Lake Zeribar, Zagros Mountain, Southwestern Iran, Science 140:65-7.

- Wasylikowa K., Witkowski A., Walanus A., Hutorowicz A., Alexandrowicz S. W. and Langer J. J., 2006, Palaeolimnology of Lake Zeribar, Iran, and its Climatic Implications, Quaternary Research 66: 477–493.

- Watson, P. J., 1979, Archaeological Ethnography in Western Iran, Viking Fund Publications in Anthropology no 57, Tucson, University of Arizona Press.

- Wright, Jr, H.E., 1968, Natural Environment of Early Food Production North of Mesopotamia, Science 161: 334-9.

- Wright, K.I., 1991, The Origins and Development of Ground Stone Assemblages in late Pleistocene Southwest Asia, Paléorient 17:19–45.

- Wright, K.I., 1992, A Classification System for Ground Stone Tools from the Prehistoric Levant, Paléorient 18:53–81.

- Wright, K.I., 1994, Ground Stone Tools and Hunter-Gatherer Subsistence in Southwest Asia: Implications for the Transition to Farming, American Antiquity 59 (2): 238-263.

- Wright, K.I., 2000, The Social Origins of Cooking and Dining in Early Villages of Western Asia, Proceedings of the Prehistoric Society 66:89–121.

- Wright, K.I., 2008, Craft Production and the Organization of Ground StoneTechnologies, in: Y. M. Rowan and J. R. Ebeling (eds.), New Approaches to Old Stones, Recent Studies of Ground Stone Artifacts, Equinox Publishing Ltd, London: 130-143.

- Wright, K.I., 2014, Domestication and Inequality? Households, Corporate Groups and Food Processing Tools at Neolithic Çatalhöyük, Journal of Anthropological Archaeology 33: 1-33.