بازنگری گاهنگاری نسبی و مطلق تپه هگمتانه، براساس یافته ها و نتایج آزمایش گرمالیان و رادیو کربن1

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی پژوهشکده باستان شناسی

2 دانش آموخته ی کارشناسی ارشد باستان شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر

3 دانش آموخته کارشناسی ارشد باستان شناسی از دانشگاه تهران

چکیده

گاهنگاری تپه‌ی موسوم به هگمتانه، همواره مورد مناقشه باستان‌شناسان بوده است. محمدرحیم صراف، اولین کاوشگر ایرانی تپه‌ی مذکور، 12 فصل به‌طور متناوب از سال 1362 تا 1379 هـ.ش. در این تپه به کاوش پرداخت، و همواره دو سؤال اساسی را مدنظر داشت: 1. گاهنگاری تپه؛ 2. ماهیت کاربری. صراف، در طی سال‌های کاوش خود و پس از آن، نتوانست جواب روشنی برای این دو سؤال بیابد. پس از وی آذرنوش، از سال 1383 تا 1387 هـ.ش. چهار فصل در این تپه به کاوش لایه‌نگاری پرداخت و توانست جواب یکی از این سؤالات را روشن کند. این تحقیق، در راستای یافتن پاسخی روشن برای نخستین سؤال (گاهنگاری تپه)، با استناد به‌نتایج آزمایش‌ رادیوکربن و گرمالیان صورت گرفته است. در همین راستا، ابتدا مدارکی که برای تاریخ‌گذاری نسبی محوطه مورد استناد قرار گرفته، بازبینی شده؛ سپس نتایج حاصل از آزمایش گرمالیان مرور شده؛ و در نهایت، آخرین نتایج آزمایش رادیوکربن ارائه شده است. دور دوم کاوش‌های باستان‌شناختی با هدف «آشکار ساختن توالی لایه‌شناختی و گاه‌شناختی محوطه، یعنی تلاش برای ابهام‌زدایی» انجام شد. در این دور از کاوش‌ها، با رویکردی لایه‌نگارانه به مطالعه‌ی دقیق لایه‌ها و شناخت توالی و تعیین قدمت آن‌ها پرداخته شد، و در همین راستا 15 نمونه‌ی سفال و آجر در بخش سال‌یابی گرمالین پژوهشکده حفاظت و مرمت تاریخ‌گذاری شد، و 9 نمونه زغال و استخوان در آزمایشگاه تحقیقاتی باستان‌شناسی و تاریخ هنر دانشگاه آکسفورد، مورد آزمایش رادیوکربن قرار گرفت؛ نتایج آزمایش گرمالیان در دومین دور کاوش مبین شکل‌گیری الگوی شاخص معماری تپه هگمتانه در بازه‌ی زمانی 58 تا 358 م. است، در نتیجه‌ی صحت آزمایش‌های گرمالیان دور نخست را نیز تأیید می‌نماید. نتایج آزمایش‌ رادیو کربن در سومین فصل از دور دوم کاوش‌ها نیز، بیانگر شکل‌گیری الگوی شاخص معماری تپه هگمتانه در بازه‌ی زمانی 227 تا 68 ق.م. است؛ علاوه‌بر این، مقایسه سفال‌های به‌دست آمده از لایه‌های نمونه‌برداری شده نیز، نتایج آزمایش‌های گرمالیان و رادیوکربن را تأیید می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Revising the Relative and Absolute Chronology of Tepe Hegmataneh, Hamadan, Iran: Based on the Finds and the Results of Thermo-Luminescent and Radiocarbon Dating

نویسندگان [English]

  • Masoud Azarnoush 1
  • Ali Sharifi 2
  • Ali Hozhabri 3
1 Faculty member of CIAR
3 Director of Ziviyeh and Karaftoo archaeological research center
چکیده [English]

Historical site known as Tepe Hegmataneh is located in eastern edge of Central Zagros, Hamadan Province, Iran (34°48’15.61”N, 48°31’3.25”E). There are always some questions about the Site: 1- when and by the order of whom, the Standard Architectural Pattern (SAP) were built? 2- what was the function of SAP?Charles fosses directed the frist excavation in Tepe Hegmateneh, he worked for six mounth in 1913. Eric schmidt took some aerial photo from Hamadan between 1935 to 1937. Because of the first world war, the archaeological excavations were stopped. The first Iranian expedition worked in Tepe Hegmataneh for 11 successive seasons under supervision of M.R.Sarraf from 1983 to 2000, these excavations led to discovering some parts of an enclosure and SAP in central, southern and western workshops. However Sarraf could not find reliable answers for the already mentioned questions. Second round of excavation (12th to 15th seasons) was undertaken by M. Azarnoush for four seasons from 2004 to 2008, the aim was “to clarify the dating and stratigraphical sequence of the site” .In the 14th season, the excavated tranches were distributed all over the site in order to exam the yeilded results of Trench AR-AS40. Three workshops AV68, AY47 and AS39 were the most important excavated tranches in this season. Tranch AS39 is located in the north of Trench AR-AS40, and SAP remains was discovered in the last phase of  this trench as same as remains in Trench AR-AS40. Excavation in Trench AV68 led to determinate a small part of SAP; second determined cultural period in this tranch includes some deposit in which potsherds with Parthian charactristics such as clinky were found. Tranch AY47 comprises cultural deposit and adobe stracture (SAP) which cannot be dated earlier than Parthian period. In addition, a great layer of soil was excavated Below the Standard Architectural Pattern (BSAP), also were detected in the 12th season of excavation in Tranch AR-AS40. The existence of this layer, raise the hypothesis that before building SAP, the ups and downs of the bedrock were filled by soil. The first absolute dating is related to 9th seasons of excavation. However Sarraf did not accept the result of TL dating as valid done. After that fifteen samples of 14th season were taken for TL dating, two of which dated to Sassanid, two dated to Early Islamic and the others dated to Parthian period. In the 14th season, nine samples of charcoals and bones from Trench AY47, AV68 and AS39 sent to Laboratory of Oxford University for 14C dating. From seven samples of Tranch AY47, three verified as invalid, and four dated to Middle of Parthian period. Regarding the TL dating and sequence of layers, two other samples from Trench AV68 and AS39 for 14C dating (no.8 and 9), surly cannot be valid; because the no.9 in 14C dating, was taken from the lower layer of no.12 and 14 tested with TL, suggested dating is TL yr BP (e.g. ‘1805±45 BP’), but for no.9 is 14C yr BP (e.g. ‘1494±28 BP’). The no.8 in 14C dating was derived from the lower layer of no.15 and 16; result of TL dating for these two samples is TL yr BP (e.g. ‘1690±45 BP’). But the result of 14C dating for no.8 is 14C yr BP (e.g. ‘1451±25 BP’). Therefore only no.1, no.3, no.4, no.5 are valid samples.The result of 14C and TL dating (19 samples from 24) indicates that Standard Architectural Pattern (SAP) was built in the Middle of Parthian to Early of Sassanid period (180 BC to 350 AD). Regarding the 50 hectare expanse of the site, which will be extened to 100 hectare, it is likely to discover Median and Achaemenian capital in Hamadan; but this cannot be contray that the SAP dates to Parthian period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tepe Hegmataneh
  • Parthian Period
  • Sassanian Period
  • TL Dating
  • Radiocarbon Dating

- آذرنوش، مسعود، 1383، «کاوش‌های لایه‌شناختی تپه هگمتانه (گزارش توصیفی فصل نخست)»، پژوهشکده باستان‌شناسی، (منتشر نشده).

- آذرنوش، مسعود، 1384، «کاوش های لایه شناختی تپه هگمتانه (گزارش توصیفی فصل دوم)»، پژوهشکده باستان‌شناسی، (منتشر نشده).

- آذرنوش، مسعود، 1385، «کاوش‌های لایه‌شناختی تپه هگمتانه (گزارش توصیفی فصل سوم)»، پژوهشکده باستان‌شناسی، (منتشر نشده).

- آذرنوش، مسعود، 1386، «گزارش مقدماتی کاوش‌های لایه‌شناختی تپه هگمتانه - همدان»، گزارش‌های باستان‌شناسی، صص 60-19.

- آذرنوش، مسعود؛ شریفی، علی و نوروزی، آصف، 1392، «معرفی و دسته بندی سفال های اشکانی به دست آمده از کاوش های دور دوم تپه هگمتانه (1385-1383)»، در: مجموعه مقالات باستان‌شناسی و تاریخ شهر همدان به‌مناسبت یکصدمین سالگرد کاوش در همدان، به کوشش: علی هژبری، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 188-173.

- آذرنوش، مسعود، [به کوشش: شریفی، علی]، 1387، «گزارش گمانه‌زنی به‌منظور جانمایی موزه‌ی منطقه‌ای غرب کشور»، پژوهشکده باستان‌شناسی، (منتشر نشده).

- استروناخ، دیوید، 1379، پاسارگاد- گزارشی از کاوش های انجام شده توسط موسسه مطالعات ایرانی بریتانیا (از سال 1961 تا سال 1963)، با ترجمه: حمید خطیب شهیدی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).

- بحرالعلومی، فرانک؛ مولودسادات عظیمی و پویه سالار، 1392، «سال‌یابی آجرها و سفال‌های به‌دست آمده از کاوش‌های تپه هگمتانه»، در: مجموعه مقالات باستان‌شناسی و تاریخ شهر همدان به مناسبت یکصدمین سالگرد کاوش در همدان، به کوشش: علی هژبری، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 202-199.

- بشاش‌کنزق، رسول، 1392 الف، «پیدایی کاسه های سفالی سحرآمیز یا تله شیطان (Trap of Demons) کتیبه‌دار مندایی در ایران، همدان، تپه هگمتانه»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 8-1.

- بشاش کنزق، رسول، 1392 ب، «قرائت خط خرده‌سفال کتیبه‌دار تپه هگمتانه»، مطالعات باستان‌شناسی شماره 1، دوره 5: صص 9-1.

- بلمکی، بهزاد، 1391، «تاریخچه تحلیلی 291 سال باستان‌شناسی در تپه هگمتانه همدان»، ج 1، در: مجموعه مقالات 80 سال باستان‌شناسی ایران، به کوشش: حسن‌زاده، یوسف و میری، سیما، تهران: پازینه، صص 286-267.

- بوشارلا، رمی، 1392، «تپه هگمتانه و اکباتان باستان»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 242-229.

- بیک‌محمدی، خلیل‌الله، 1392، «آثار به‌دست آمده از شهر باستانی هگمتانه (با تاکید بر یازده فصل کاوش و مطالعات باستان‌شناختی به‌سرپرستی محمدرحیم صراف)»، در: مجموعه مقالات باستان‌شناسی و تاریخ شهر همدان به‌مناسبت یکصدمین سالگرد کاوش در همدان، به کوشش: علی هژبری، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 138-117.

 - بیک‌محمدی، خلیل‌الله، بیک‌محمدی، نسرین و جانجان، محسن، 1392، «اکباتان (هگمتانه)؛ نگرشی بر نتایج و تاریخگذاری های ارایه شده بر پایه یک قرن مطالعات باستان‌شناختی»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 174-149.

- تاجبخش، رویا و شریفی، علی، 1392، «گزارش مختصر کاوش های باستان‌شناختی تپه هگمتانه (فصل چهارم از دور دوم کاوش ها)»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 76-59.

- خسروزاده، علیرضا و عالی، ابوالفضل، 1383، «توصیف، طبقه‌بندی و تحلیل گونه‌شناختی سفال‌های دوران اشکانی و ساسانی منطقه‌ی ماهنشان (زنجان)»، در: مجموعه مقالات همایش بین المللی باستان‌شناسی ایران: حوزه‌ی شمال غرب، به کوشش: مسعود آذرنوش، تهران: پژوهشکده باستان‌شناسی، صص 70-45.

- رحمانی، اسماعیل، 1392، «نگرشی تحلیلی بر هگمتانه براساس سفرنامه ها و مدارک دوره ی قاجاریه»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 112-99.

- رنجبران، محمدرحیم، 1385، «کاوش های مسجد جامع همدان»، در: چکیده مقالات همایش باستان‌شناسی ایران: حوزه‌ی غرب، 81-77، تهران: پژوهشکده باستان‌شناسی با همکاری اداره‌ی کل امور فرهنگی.

- رنجبران، محمدرحیم و صفری تورج، اتابک، 1392، «مروری بر روند فعالیت های پژوهشی و اجرایی در محوطه هگمتانه از گذشته تا کنون»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 228-207.

- رنچبران، محمدرحیم، 1392، «بازخوانی سرگذشت هگمتانه باستناد منابع تاریخی و باستان‌شناسی»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 98-83.

- زارعی، محمد ابراهیم، 1392، «نگاهی دوباره به واژه هِگمتانه (از هِنگمتانه تا هِمِدان)»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 84-77.

- صراف، محمدرحیم، 1392، «مقدمه؛ هگمتانه شهر گمشده تاریخ ایران»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص: ش (مقدمه).

- صراف، محمدرحیم، 1378، «روند معماری و شهرسازی شهر باستانی هگمتانه (همدان) در پایان نهمین فصل کاوش پاییز 1377»، ج 1، در مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم - کرمان، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، صص 120-87.

- صراف، محمدرحیم، 1382، «شهر باستانی خشتی هگمتانه - همدان: نتایج دستاوردهای دهمین و یازدهمین فصل کاوش در تابستان و پائیز 1378-79»، در: مجموعه مقالات نهمین کنفرانس بین المللی مطالعه و حفاظت معماری خشتی، یزد: سازمان میراث فرهنگی، معاونت معرفی و آموزش، صص170-149.

- صراف، محمدرحیم، 1385، «شهر باستانی مشکوفه در تپه هگمتانه»، در: چکیده مقالات همایش باستان‌شناسی ایران؛ حوزه‌ی غرب، تهران: دانشگاه تهران، صص 117-114.

- صراف، محمدرحیم، 1374، «نویافته های معماری و شهرسازی در تپه هگمتانه (همدان)»، ج 2، در: مجموعه مقالات تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم - کرمان، به کوشش: باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، تهران: سازمان میراث فرهنگی، صص 812-840.

- صراف، محمدرحیم، 1368، «هگمتانه»، در: شهرهای ایران، به کوشش: محمد یوسف کیانی، 311-290، تهران: جهاد دانشگاهی.

- عالی، ابوالفضل و خسروزاده، علیرضا، 1385، «توصیف طبقه‌بندی و گونه شناسی سفال های دوران سلوکی، اشکانی و ساسانی»، در: بررسی های باستان‌شناختی میاناب شوشتر، به کوشش: عباس مقدم، تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشکده باستان‌شناسی، صص 298-165.

- علیزاده، کریم، 1382، «معرفی سفال‌های «دژ مادی» بیستون؛ کرمانشاه - کاوش 1381»، در: گزارش‌های باستان‌شناسی (2)، تهران: پژوهشکده باستان‌شناسی صص 108-87.

- مازیار، سپیده، 1391، «معرفی خشت‌های به‌کار رفته در سازه‌های تپه هگمتانه»، در: نامورنامه - مقاله‌هایی در پاسداشت یاد مسعود آذرنوش، به کوشش: فهیمی، حمید و علیزاده، کریم، تهران: ایران نگار، صص 410-399.

- محمدی‌فر، یعقوب، 1388 ب، «کاوش‌های باستان‌شناختی تپه هگمتانه (گزارش توصیفی فصل نخست از دور سوم (فاز دوم)، (فصل شانزدهم))»، سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).

- محمدی‌فر، یعقوب، 1388 الف، «کاوش‌های باستان‌شناختی تپه ی هگمتانه (گزارش توصیفی فصل نخست از دور سوم (فصل شانزدهم))»، سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).

- محمدی‌فر، یعقوب؛ نوروزی، آصف و شریفی، علی، 1392، «دستاوردهای فصل شانزدهم کاوش در تپه هگمتانه»، در: مجموعه مقالات باستان‌شناسی و تاریخ شهر همدان به مناسبت یکصدمین سالگرد کاوش در همدان، به کوشش: علی هژبری، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 172-151.

- ملک‌زاده، مهرداد، 1374، «پایتخت های ماد»، در: پایتخت های ایران، به کوشش: محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، صص 109-83.

- مهریار، محمد، 1361، «بررسی عوامل معماری محوطه‌ی باستانی تپه هگمتانه»، اثر (سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران) 9-8-7: صص 115-76.

- مهریار، محمد، 1354، «پیش‌درآمد یک برنامه عظیم باستان‌شناسی در تپه هگمتانه»، در: گزارش‌های سومین مجمع سالانه کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی در ایران، به کوشش: فیروز باقرزاده، تهران: مرکز باستان‌شناسی، صص 50-41.

- مهریار، محمد، 1355، «پیش‌درآمد یک برنامه عظیم باستان‌شناسی در تپه هگمتانه 1354»، در: گزارش چهارمین مجمع سالانه کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی در ایران، به کوشش: فیروز باقرزاده، تهران: مرکز باستان‌شناسی، صص 98-92.

- موسوی‌کوهپر، سید مهدی، حیدریان، محمود و باصفا، حسن، 1385، «بررسی سفال های اشکانی و ساسانی شهرستان سنقر»، در: گزارش های باستان‌شناسی (8) - مجموعه مقالات همایش بین‌المللی باستان‌شناسی ایران: حوزه غرب - کرمانشاه 1385، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، پژوهشکده باستان‌شناسی، صص 166-153.

- نپتون، پیتر، صراف، محمدرحیم و کرتیس، جان، 1385-1384، «پایه‌ستون‌های کتیبه‌دار همدان»، تدوین: منیژه اذکایی، مجله باستان‌شناسی و تاریخ 40-39: صص 66-51،

- نگهبان، عزت الله، 1385، مروری بر پنجاه سال باستان‌شناسی ایران، تهران: سبحان نور.

- هرینک، ارنی، 1376، سفال ایران در دوران اشکانی، ترجمه: چوبک، حمیده، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).

- هژبری، علی، 1391، «بازنگری تاریخگذاری نسبی تپه هگمتانه بر پایه یافته‌های مواد فرهنگی،» در: نامورنامه - مقاله هایی در پاسداشت یاد مسعود آذرنوش، به کوشش: فهیمی، حمید و علیزاده، کریم، تهران: ایران نگار، صص 438-419.

- هژبری، علی و جانجان، محسن، 1392، «بازنگری عرصه و حریم تپه هگمتانه»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 138-113.

- هژیری، علی، 1392، «بررسی ماهیت اکباتان؛ شهر یا دژ؟»، در: مجموعه مقالات باستان‌شناسی و تاریخ شهر همدان به‌مناسبت یکصدمین سالگرد کاوش در همدان، به کوشش: علی هژبری، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 150-139.

- همتی‌ازندریانی، اسماعیل و خاکسار، علی، 1392، «نگاهی به تپه هگمتانه در بافت شهری همدان در دوره‌های تاریخی و اسلامی»، در: مجموعه مقالات همایش یک‌روزه باستان‌شناسی هگمتانه (در بزرگداشت استاد دکتر محمدرحیم صراف)، به کوشش: یعقوب محمدی‌فر، تهران: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، صص 148-139.

 

- Biscione, R., 2004. “Hamadan-Ecbatana”, Field Season 2004, Vol. XLVI/2, in Studi Micenei ed Egeo- Anatolici, Roma: CNR- ISTITUTO DI STUDI SULLE CIVILTA` DELL'EGEO E DEL VICINO ORIENTE, Pp 296-301.

- Boucharlat, R., 2005, “A la recherche d'Ecbatane sur Tepe Hegmataneh”, Iranica antiqua 33 (1): 173-186.

- Boucharlat, R., & Labrousse, A., 1979, “Les plais d'Artaxerexes II sur larive droite due Chaur a suse.” D.A.F. I 10.

- Calmeyer, P., 1972. “Hamadan reallexicon der Assyrologie und vordeasiatischo”,  Archaologie IV.

- Chevalier, N., 1989, “Hamadan 1913: Une mission oubliée in Mélanges P. Amiet II.” Iranica Antiqua 24: 245-253.

- De Morgan, J., 1896, “Mission scientificue en Perse”, Recherches archéologiques I IV: 235-259.

- Eqbal, H., 1976. “The Seleucid Parthian and Sasanian periods on the Izeh plain”, In Archaeological Investigations in North Eastern Xuzestan, by: H T Wright, 114-119.

- Holland, T. A., 1999, “TELL ES-SWEYHAT”, The Oriental Institute 1998-1999, Annual Report, 88-95.

- Keall, E. J., & Krzysztof E Ciuk. n.d. Continuity of tradition in the pottery from Parthian Nippur. Vol. 6, in Internationale Archäologie, Golf-Archäologie: Mesopotamien, Iran, Kuwait, Bahrain, Vereinigte Arabische Emirate und Oman, by Klaus Schippmann, Anja Herling and Jean François Salles, 57-70.

- Kleiss, W., 1985, “Khurha”, A.M.I 18.

- Kleiss, W., 1973, “Qal'eh Zohak in Azerbaidjan”, A.M.I 6: 163-188.

- Kleiss, W., 1970, “Zur topographie des" partherhanges" in Bistun”, A.M.I n.f.3: 133-168.

- Mohammadifar, Y., &  Norouzi, A., and Sharifi, A., 2012, “Preliminary Report of the16th Season of Excavations at Tepe Hegmataneh; Hamedan”, IRANIAN JOURNAL OF ARCHAEOLOGICAL STUDIES (University of Sistan and Baluchestan) 2 (2): 13-36.

- Wenke, R. J., 1975, “R.J.Wenke, Imperial investment and Agricultural development in Parthian and Sassanian Khuzestan-150B.C to 640 A.D”, Ph.D Thesis, university of Michigan. Ann Arbor.