مطالعه تطبیقی راه های تجاری و نقش قلاع نظامی بر پیشرفت تجارت منطقه ای و فرامنطقه ای شمال غرب ایران در دوره ی اسلامی (با مطالعه موردی شهرستان کوثر در استان اردبیل)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای باستان شناسی دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه محقق اردبیلی

3 دانشجوی دکترای باستان شناسی دانشگاه بوعلی سینا

چکیده

از جمله نقاط کلیدی در مطالعات باستانشناسی دوره اسلامی استان اردبیل، مناطق جنوبی آن شامل شهرستانهای خلخال و کوثر است که به جهت موقعیت سوق الجیشی مناسب عامل ارتباط مناطق مرکزی ایران با دشت اردبیل، دشت مغان و منطقهی قفقاز بوده است. در این راستا سؤالات متعددی مطرح است که مهمترین آنها شامل، 1) چه مدارک باستانشناختی در زمینهی اهمیت منطقهی شهرستان کوثر و موقعیت مناسب ارتباطی این منطقه وجود دارد؟ 2) تأثیر موقعیت سوقالجیشی در تشکیل راههای تجاری و امکانات بینراهی شهرستان کوثر چیست؟ روش تحقیق در این پژوهش از نوع توصیفی ـ تحلیلی بوده و با استفاده از پژوهشهای میدانی (بررسی، شناسایی و مستندنگاری یافتههای باستانشناسی) و مطالعات کتابخانهای (بهویژه متون مورخان و جغرافیانویسان دورهی اسلامی) بوده است. مهمترین راههای شناسایی شده در این شهرستان، جادهی فرامرزی قفقاز و دو مسیر مواصلاتی گیلان و آذربایجان میباشد. مطالعهی متون و یافتههای باستانشناسی نشان میدهد «قاباققلعه فیروزآباد» مهمترین قلعهی نظامی منطقه است؛ این قلعه از یکسو با برقراری امنیت زمینههای لازم برای ایجاد امکانات بینراهی متعدد در این شهرستان را فراهم و از این طریق باعث تسهیل و افزایش ارتباطات تجاری فرامنطقهای این حوزهی فرهنگی شده است. مکانگزینی قلعههای استحکاماتی در مناطق با موقعیت استراتژیک، از یکطرف با اهداف حفظ مالکیت خرد (درونمنطقهای) و از طرف دیگر با ایجاد امنیت راههای تجاری باعث حفظ منافع ملی و مالکیت کلان (برون منطقهای) شده است. مهمترین دستاوردهای پژوهش حاضر، شناسایی یک مسیر تجاری (جادهی قفقاز) و دو مسیر مواصلاتی (بین آذربایجان و گیلان) و امکانات بینراهی مرتبط با آنها، پل قیزکورپوسی، استراحتگاه قوش قایاسی، کاروانسرای آرپاچایی، کاروانسرای شاهعباسی و چندین راهنشان در منطقه است. نتایج پژوهش حاضر، نشان میدهند که الگوی پراکنش آثار دورهی اسلامی منطقهی مورد بحث، تحتتأثیر جغرافیای محیطی همچون معابر و رودخانهها، راهها و حفظ حاکمیت سرزمینی خرد و کلان قرار دارد.

کلیدواژه‌ها


- ابن‌حوقل، ابوالقاسم محمد، 1366، صوره الارض، ترجمه: جعفرشعار، چاپ دوم، تهران، انتشارات امیرکبیر.

- ابن‌خرداذبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله ابن خرداذبه‏، 1889 م.‏، المسالک و الممالک (280 هـ.ق.)، بیروت، نشر دار صادر افست لیدن. ‏‏

- ابودلف، 1342، سفرنامه ابودلف، تصحیح: مینورسکی، ترجمه: سید ابوالفضل طباطبایی، تهران، انتشارات فرهنگ ایران زمین.

- احتشامی، منوچهر، 1386، پل‌های ایران، چاپ اول، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

-الیعقوبى، احمد بن ابى یعقوب‏، 2536، البلدان (284 هـ.ق.)، تهران، بنگاه ترجمه: و نشر کتاب.

-بای، یارمحمد، 1388، ژئوپولیتیک تاریخی ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.

-بغدادى،‏ صفى‌الدین عبدالمؤمن بن عبدالحق، 1412 هـ.ق.‏، مراصد الاطلاع على اسماء الامکنه‌ی و البقاع (739 هـ.ق.)، ج 3، چاپ اول، بیروت، نشر دار الجیل‏.

-ترابی طباطبایی، سید جمال، 1355، آثار باستانی آذربایجان، ج 2، چاپ اول، تبریز، انتشارات انجمن آثار ملی.

-حموى بغدادى،‏ یاقوت،1383، معجم‌البلدان (626 هـ.ق.)، چاپ اول، تهران، نشر سازمان میراث فرهنگى کشور.‏‏

-خاماچی، بهروز، 1370، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، تهران، انتشارات سروش.

-خانعلی، حمید، 1385، «گزارش ثبت آثار فرهنگی شهرستان کوثر»، همکار شرکت مهندسین مشاور کهندژ شارستان، سازمان میراث فرهنگی و اداره‌ی کل میراث فرهنگی استان اردبیل (منتشر نشده).

-خانعلی، حمید، 1392، «مطالعه‌ی آثار دوره اسلامی شهرستان کوثر استان اردبیل بر‌اساس بررسی باستان‌شناختی منطقه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، استاد راهنما: دکتر سید مهدی موسوی‌کوهپر، دانشگاه تربیت مدرس.

-دلاواله، پیترو، 1348، سفرنامه‌ی دلاواله، ترجمه: شعاالدین شفا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

-آرشیو اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اردبیل، 1387، خلخال، در اردبیل نگین گردشگری ایران، چاپ اول، اردبیل.

-قدامه‌ی بن جعفر، 1370، الخراج (320 هـ.ق.)، چاپ اول، تهران، نشر البرز.

-کاشانی، غیاث‌الدین جمشید، 1366، رساله‌ی طاق و ازج، ترجمه و تحشیه: سید علیرضا جذبی، چاپ اول، تهران، انتشارات سروش.

-مخلصی، محمد علی، 1379، پل‌های قدیمی ایران، تهران، چاپ اول، انتشارات میراث فرهنگی.

-مستوفی، حمدالله، 1378، نزهه القلوب، به‌کوشش: سید محمد دبیرسیاقی، چاپ اول، تهران، انتشارات طاها.

-مقدسى، أبو عبدالله محمد بن أحمد، 1361، احسن التقاسیم فى معرفه‌ی الاقالیم (قرن چهارم هـ.ق.)، ترجمه: علینقی منزوی، چاپ اول، تهران، شرکت مولفان و مترجمان.

-ملازاده ،کاظم و مریم محمدی، 1379، دایره‌ی المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره‌ی اسلامی، ج 3، مساجد تاریخی، تهران، انتشارات حوزه هنری.

-مهجوری، اسماعیل، 1381، تاریخ مازندران، ج 1، چاپ اول، تهران، نشر توس.

-نقیب، سید مسعود، 1379، خلخال و مشاهیر، تبریز، انتشارات مهد آزادی.

-هویدا، رحیم، 1351، «پل‌های تاریخی آذربایجان»، مجله‌ی بررسی‌های تاریخی، سال 7، شماره 1، فروردین.