ماهی آب شیرین، منبع غذایی مورد استفاده توسط ساکنان محوطه ی عصر آهن گوهرتپه مازندران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار باستان شناسی دانشگاه پیام نور واحد کرمان

2 دانشیار گروه باستان شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

آنالیز ایزوتوپ‌های پایدار جهت بازسازی و تفسیر رژیم‌های غذایی گذشتگان، رویِ کربن و نیتروژنِ موجود در عناصر اسکلتی (اعم از استخوان و دندان) تمرکز یافته و پیش‌بینی‌های صحیحی را از این موضوع مهم (دیرینه‌ تغذیه‌شناسی) به‌دست می‌دهد؛ زیرا ‌به‌طور طبیعی این نسبت‌ها بین طبقات معینِ انواع مواد غذایی فرق می‌کند. ماهی آب شیرین، نقش مهمی در رژیم غذایی گذشتگان داشته و مدارک مربوط به‌مصرف آن با شیوه‌های گوناگونی قابل بازیافت است. یکی از این موارد، آنالیز ایزوتوپی است. تنوع ایزوتوپی کربن در محیط‌های آب شیرین بسیار گسترده است. این تنوع بر موجوداتِ زنده‌ی چنین اکوسیستم‌هایی حکم‌فرما است، حتی اگر این اکوسیستم‌ها از نظر جغرافیایی به‌هم نزدیک باشد. اما گوناگونی سطوح ایزوتوپ نیتروژن 15 در تمام جهان، برای ماهی آب شیرین تقریباً یکسان است. شایان ذکر است که هم‌پوشانی در سطوح ایزوتوپی کربن 13 بین ماهی آب شیرین و منابع خشکی (زمینی) وجود دارد. آنالیز ایزوتوپ‌های پایدار کربن و نیتروژن در تفسیر رژیم‌های غذایی کاربرد دارد؛ چراکه تفاوت‌های ایزوتوپی موجود در مواد غذایی به استخوان‌های افرادی که این غذاها را مصرف می‌کنند، منتقل شده و بررسی نسبت ایزوتوپ‌های این عناصر در استخوان‌ها، می‌تواند نوع غذایی را که افراد مصرف می‌کردند، مشخص نماید. این مقاله با استفاده از آنالیز ایزوتوپ‌های پایدار کربن و نیتروژنِ کلاژن دندانی 12 اسکلت انسانی، مربوط به قبرستان عصر آهنِ محوطه‌ی باستانی گوهرتپه در شرق استان مازندران، واقع در ساحل جنوبی دریای خزر، فرض وجود ماهی آب شیرین را در رژیم غذایی ساکنان محوطه‌ی گوهرتپه بررسی کرده و تا حدودی فرضیه‌ی مصرف ماهی آب شیرین در رژیم غذایی ساکنین گوهرتپه را تأیید کرد؛ هرچند اثبات بهتر این موضوع، به آنالیز ایزوتوپی موجودات زنده در محیط‌های آب شیرین آن منطقه، وابسته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- شیخ‌شعاعی، فهیمه و موسوی‌کوهپر، سید مهدی و وحدتی‌نسب، حامد، 1390، «بازسازی رژیم غذایی محوطه‌ی باستانی گوهرتپه‌ی مازندران براساس آنالیز ایزوتوپی نمونه‌های دندانی به‌دست آمده از آن محوطه، مجله‌ی مطالعات باستان‌شناسی (مجله‌ی سابق دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران)، دوره 3، شماره 2، پاییز و زمستان 1390، شماره پیاپی 4، صص: 14-1.

- فروزانفر، فرزاد، 1384، «گزارش انسان‌شناسی گوهرتپه بهشهر، گزارش توصیفی فصل چهارم کاوش باستان‌شناسی گوهرتپه رستمکلا-مازندران، مرکز اسناد پژوهشکده باستان شناسی (منتشر نشده).

- ماهفروزی، علی، 1386، «گزارش پنجمین فصل مطالعات و سومین فصل کاوش باستان‌شناسی در گوهرتپه مازندران»، مرکز اسناد پژوهشکده باستان شناسی (منتشر نشده).

 

- Ambrose S. H., 1991, “Effects of diet, climate and physiology on nitrogen isotope abundances in terrestrial foodwebs”, Journal of archaeological science 18: 293-317.

- Ambrose, S. H., 1993, “Isotopic analysis of palaeodiets: methodological and interpretive considerations”, in: Sandford, M.K. (Ed.), Investigation of Ancient Human Tissue: Chemical Analyses in Anthropology, Gordon and Breach, Langhorne, Pennsylvania, U.S.A., pp. 59-130.

- Bender, M. M., Baerreis D. A. & Steventon R. L., 1981, “Further lighton carbon isotopes and Hopewell agriculture”, American Antiquity 46: 346–353.

- Bocherens H. & Drucker D., 2003, “Trophic level isotopic enrichment of carbon and nitrogen in bone collagen: case studies from recent and ancient terrestrial ecosystems”, International Journal of Osteoarchaeology, 13: 46–53.

- Bocherens H., 1997, “L’apport de la bioge´ochimie isotopique a` la connaissance des comportements de subsistance des chasseurs cueilleurs anciens,” Etudes et Recherches Arche´ologiques de l’Universite´ de Lie`ge,  83: 235-264.

- Cabana G. & Rasmussen J. B., 1994, “Modelling food chain structure and contaminant bioaccumulation using stable nitrogen isotopes”, Nature, 372: 255-257.

- Cleyet-Merle J. J., 1990, La Pre´histoire de la Peˆche, Paris: Editions Errance.

- Day S. P., 1996, “Dogs, deer and diet at Star Carr: a reconsideration of C-isotope evidence from Early Mesolithic dog remains from the Vale of Pickering”, Yorkshire, England, Journal of Archaeological Science, 23:783-787.

- DeNiro M. J. & Epstein S., 1978, “Influence of diet on the distribution of carbon isotopes in animals”, Geochimica et Cosmochimica Acta, 42: 495-506.

- DeNiro M. J. & Hastorf С. A., 1985, “Alteration of 15N/14N and13C/12C ratios of plant matter during the initial stages of Diagenesis: Studies Utilizing Archaeological Speciments from Peru”, Geochimica et Cosmochimica Acta 49: 97-115.

- DeNiro M. J., 1987, “Stable Isotopy and Archaeology”, American Scientist 75: 182-191.

- Dufour E., Bocherens H., & Mariotti A., 1999, “Palaeodietary Implications of Isotopic Variability in Eurasian Lacustrine Fish”, Journal of Archaeological Science, 26: 617-627.

- Estep M. L. F. & Vigg S., 1985, “Stable carbon and nitrogen isotope tracers of trophic dynamics in natural populations and fisheries of the Lahontan lake system, Nevada”, Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 42: 1712-1719.

- Faure G., 1986, Principles of Isotope Geology, Second Edition, John Wiley and Sons, New York.

- Fogel M., Tuross N. & Owsley D. W., 1989, “Nitrogen isotope tracers of human lactation in modern and archaeological populations”, in: Annual Report of the Director, Geophysical Laboratory, Carnegie Institution, pp. 111-117.

- France R. L., 1995a, “Stable nitrogen isotopes in fish: literature synthesis on the influence of ecotonal coupling, Estuarine”, Coastal and Shelf Science, 41: 737-742.

- France R. L., 1995b, “Differentiation between littoral and pelagic food webs in lakes using stable carbon isotopes”, Limnology and Oceanography, 40: 1310-1313.

- France R. L., 1995c, “Source variability in ä15N of autotrophs as a potential aid in measuring allochthony in freshwaters”, Ecography, 18: 318-320.

- France R. L., 1995d, “Carbon-13 enrichment in benthic compared to planktonic algae: foodweb implications”, Marine Ecology Progress Series, 124: 307-312.

- France R. L., 1994, “Nitrogen isotopic composition of marine and freshwater invertebrates”, Marine Ecology Progress Series, 115:205–207.

- Fry B. & Sherr E. M., 1984, “ä13C measurements as indicators of carbon flow in marine and freshwater ecosystems”, Contributions in Marine Science, 27: 13-47.

- Gu B., Schelske C. L. & Hoyer M. V., 1996, “Stable isotopes of carbon and nitrogen as indicators of diet and trophic structure of the fish community in a shallow hypereutrophic lake”, Journal of Fish Biology, 49:1233-1243.

- Hedges R. E. M. & Reynard L. M., 2007, “Nitrogen isotopes and the trophic level of humans in archaeology”, Journal of Archaeological Science, 34: 1240-1251.

- Hobson K. A. & Welch H. E., 1995, “Cannibalism and trophic structure in a high Arctic lake: insights from stable-isotope analysis”, Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 52: 1195-1201.

- Hoefs J., 1997, Stable Isotope Geochemistry, Berlin: Springer.

- Hutchinson D. L., Larsen, C. S., Schoeninger, M. J. & Norr, L., 1998, “Regional variation in the pattern of maize adoption and use in Florida and Georgia”, American Antiquity 63: 397–417.

- Katzenberg M. A., 1989, “Stable isotope analysis of archaeological faunal remains from southern Ontario”, Journal of Archaeological Science, 16: 319–329.

- Katzenberg, M. A., 1992, “Advances in stable isotope analysis of prehistoric bones”, In: Saunders, S.R., Katzenberg, M.A. (Eds.), Skeletal Biology of Past Peoples: Research Methods. Wiley-Liss, New York, pp. 105–119.

- Katzenberg M. A., Herring D. A. & Saunders S. R., 1996, “Weaning and infant mortality: evaluating the skeletal evidence”, Yearbook of Physical Anthropology, 39: 177- 199.

- Katzenberg M. A. & Weber A., 1999, “Stable isotope ecology and palaeodiet in the Lake Baikal region of Siberia”, Journal of Archaeological Science, this issue.

- Katzenberg, M.A., Goriunova O. & Weber, A., 2009, “Paleodiet reconstruction of Bronze Age Siberians from the mortuary site of Khuzhir-Nuge XIV, Lake Baikal”, Journal of Archaeological Science 36: 663–674.

- Keeley J. E. & Sandquist D. R., 1992, “Carbon: freshwater plants”, Plant, Cell and Environment, 15: 1021-1035.

- Lanting J. N., Van der Plicht J., 1995/1996, “Wat hebben Floris V, skelets Swifterband S2 en visotters gemeen?” Palaeohistoria, 37/38: 491-519.

- Lanting J. N., Van der Plicht J., 1998, “Reservoir effects and possible 14C ages”, The Journal of Irish Archaeology, 9:151-165.

- Mauseth J. D., 2008, “Botany: An Introduction to Plant Biology (4 ed.)”, Jones & Bartlett Publishers, p. 252, ISBN 978-0-7637-5345-0.

- Mays S., 1998, The Archaeology of Human Bones, Google Book, Com.

- Minagawa M. &Wada E., 1984, “Stepwise enrichment of 15N along food chains: further evidence and the relation between ä15N and animal age”, Geochimica et Cosmochimica Acta, 48:1135-1140.

- Noel J. B. L., 1921, “A Reconnaissance in the Caspian Provinces of Persia”, Th e Geographical Journal, 57:401-415.

- Norr L., 1995, “Interpreting Dietary Maize from Bone Stable Isotopes in the American Tropics:The State of the Art”, in: Archaeology of the Lowland American Tropics, edited by P.W. Stahl, pp. 198-223, Cambridge University Press, Cambridge.

- O'Leary M. H., 1981, “Carbone Isotope Fractionation in Plants”, Phytochemistry 20: 553-567.

- O'Leary M. H., 1988, “Carbon isotope in photosynthesis”, Bioscience 38: 328-336.

- Rau G. H. & Anderson N. H., 1981, “Use of 13C/12C to trace dissolved and particulate organic matter utilization by populations of an aquatic invertebrate”, Oecologia, 48:19-21.

- Sahney, S. & M.V.H. Wilson., 2001, “Extrinsic labyrinth infillings imply open endolymphatic ducts in Lower Devonian osteostracans, acanthodians, and putative chondrichthyans”, Journal of Vertebrate Paleontology 21: 660-669.

- Schoeninger M. J. & DeNiro M. J., 1984, “Nitrogen and carbon isotopic composition of bone collagen from marine and terrestrial animals”, Geochimica et Cosmochimica Acta, 48:625-639.

- Schwarcz H. P., Melbye J., Katzenberg M. A. Knyf M., 1985, “Stable isotopes in human skeletons of southern Ontario: Reconstructing paleodiet”, Journal of Archaeological Science, 12: 187-206.

- Sołtysiak A., Mahfroozi A., 2008, “Short Fieldwork Report: Gohar Tepe and Goldar Tepe (Iran)”, seasons 2006–2007, Bioarchaeology of the Near East, 2: 71–77.

- Spies R. B., Krueger H., Ireland R. & Rice D. W., Jr, 1989, “Stable isotope ratios and contaminant concentrations in a sewage distorted food web”, Marine Ecology Progress Series, 54:157-170.

- Tieszen L. L., Boutton T. W., Tesdahl K. G., and Slade N. A., 1983,  “Fractionation and turnover of stable carbon isotopes in animal tissues: Implications for δ13C analysis of diet”, Oecologia 57: 32-37.

- Tykot H. R., 2004, Isotope Analyses and the Histories of Maize, Department of Anthropology, University of South Florida, Tampa, Florida , Copyright © 2006 by Academic Press.

- Vogel J. C., 1978, “Recycling of carbon in a forest environment”, Oecologia Plantarum 13: 89-94.

- Zenkevich, L. A., 1963, Biology of the seas of the USSR, Izd, AN SSSR, Moscow, 739 pp (in Russian).

- http://caspian.iwlearn.org/caspian-1/biodiversity-1/animals-of-the-caspian-sea.