نگارکندهای کوچری گلپایگان، تحلیل و گونه شناسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشکده باستان شناسی

2 دانشجوی دکترای باستان شناسی دانشگاه مازندران

چکیده

در پی اجرای طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دِز به قمرود (انار بار) توسط وزارت نیرو و ضرورت احداث سد مخزنی کوچِرِی در دره‌ی میان‌کوهی کوچِرِی در 8 کیلومتری جنوب‌غربی شهرستان گلپایگان استان اصفهان و به‌منظور کسب حداکثر اطلاعات باستان‌شناختی منطقه، برنامه‌ی «بررسی، شناسایی و امکان‌سنجی باستان‌شناسی» حوضه‌ی آبگیر سد کوچِرِی به اجرا درآمد. تیم باستان‌شناسی باهدف شناسایی، مستندنگاری و مکان‌یابی محوطه‌های باستانی و شناخت کم‌وکیف نگارکندهای کوچِری به قصد طبقه‌بندی و تهیه‌ی نقشه‌ی پراکندگی نقوش با شیوه‌ی بررسی فشرده‌ی میدانی با تکیه بر مستندات کتابخانه‌ای و با نگاهی تاریخی، توصیفی، تحلیلی به بررسی و مطالعه‌ی نقوش صخره‌ای دره‌ی کوچِرِی پرداخت. در پایانِ کار میدانی، علاوه‌بر شناسایی 14 تپه و محوطه‌ی استقراری، 4 گورستان و یک بنا، 38 مجموعه‌ی نقوش صخره‌ای (با بیش از 2500 نقش) در محدوده‌ی مخزن سد کوچِرِی شناسایی و مستندسازی شد. مهم‌ترین مسأله‌ی موجود درخصوص مطالعه و تحلیل نقوش صخره‌ای مذکور، مبحث گونه‌شناسی و تاریخ‌گذاری آن‌ها بود؛ چراکه احتمالاً بخشی از این نقوش از لحاظ زمانی هم‌زمان با قدیمی‌ترین استقرارهای موجود در این دره بودند و در مواردی نیز تا سالیان اخیر، نقش‌آفرینی بر پیکر برخی از صخره‌ها تداوم داشته است. به‌جز تعداد کمی از نقوش متأخر که تقریباً قابل‌ شناسایی بودند، سبک و شیوه‌ی ایجاد اغلب نقوش مشابه هم بود، همین امر امکان تفکیک آن‌‌ها از لحاظ اطلاق به یک دوره‌ی خاص را مشکل ساخته بود. باوجود مشکلات موجود نگارندگان براساس ماتریس مطالعات فن اجرای نقوش، نحوه‌ی نمایش تصویر، عناصر تاریخی نقوش و عنصر مجاورت یا همسایگی، تاریخ ایجاد نقوش صخره‌ای اصیل دره‌ی کوچِرِی گلپایگان را حدفاصل هزاره‌ی اول ق.م. تا اوایل دوران اسلامی ارزیابی می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis and Typology of Rock Art (Engravings) in Kucherey, Golpayegan

نویسندگان [English]

  • Kazem Arab 1
  • Shaghayegh Horshid 2
چکیده [English]

Following the implementation of the plan to transfer water from catchments Dez to Qomroud (Anar Bar), by the Ministry of Energy and the establishment of Kucherey dam, in the valley between mountains Kucherey, at 8 km southwest of city Golpayegan, Isfahan province, and in order to obtain maximum information from regional archaeological, program of survey, identify and feasibility of archeology, Kucherey dam basin was executed. The archaeological team with the aim of identifying, documenting and locating the ancient sites and recognizing the nature of the rock art Kucherey and in order to classify and draw up the map of the dispersion of motifs, using a compact survey method, and drawing on the written library documents, with a historical, descriptive, analytical look, the study of rocky motifs in the Kuchi Valley was studied. At the end of field work (survey and documented), I addition to the identification of fourteen hills and ancient settlements, four cemeteries and a monument, thirty-eight rock art (engravings) collection (more than two thousand and five hundred images), within the area of Kucherey dam, identified and documented. The motifs of Kucherey valley of Golpayegan are a small part of the collection of great old Teymareh motifs that are located in the cities (Khomein, Mahallat, Nimeh var, Delijan, Golpayegan and Khansar). These designs are in terms of quantity, quality, and focus in a fantastic and unmatched area. In the formation of them, their concentration or dispersion, the potential for hunting and predation in the area, the presence of waterfalls, the garden, or pedestrians, the sunshine or warming, and the proper quality of large and small boulders and rocks for the creation of motifs have been fundamental reasons. Based on the table of typology of motifs, animal species with 926 motifs from a total of 1353 motifs have the highest frequency. In these motifs, the group of wild boars and bulls with 744 motifs are at the top of the list, the relative abundance of mountain goats and archery humans, indicating absolute domination of the spirit of hunting and nature is on all rocky motifs. Frequent recurrence of hunting, martial arts and narratives reflects the motive of the thought of the creators of motifs Also, the motives of belief, communication, transition, event, visualization, environment, and possibly the determination of the realm, have been in the creation of motifs for the purpose of painters. Considering the results of the classification of motifs, it seems that the main profession of the inhabitants of the Kucherey valley was hunting and animal husbandry, and their social structure was based on the nomadic tribal community. The most important issues in the study and analysis of the rock art (engravings), discussion is on the typology and dating them. Because, probably, some of the motifs, in terms of time, at the same time, they are at the same time, with oldest settlements in the valley and in some cases, until recent years, create motifs on the body of some rocks, have continued. Except for a few of the motifs of late, which almost can be identified, style and method the most carved motifs, are similar to each other and there is difficult for separated this motif and refers them to a specific period. In spite of the existing problems, the authors evaluate, based on the matrix of studies on the method of execution of motifs, the way of displaying the image, the motif’s historical elements and the proximity or adjacent element, the date of the original rock arts, in the Kucherey Valley of the Golpayegan, between the millennium B.C. Until the early Islamic era.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Engraving
  • Kocherey
  • Golpayegan
  • typology
  • Nomadic

- ایزدپناه، حمید، 1348، «نقاشی‌های پیش از تاریخ در غارهای لرستان»، مجله باستان‌شناسی و هنر ایران، شماره‌ی سوم، صص: 6-14.

- بشاش‌کنزق، رسول، 1381، «کتیبه‌ی پهلوی سنگ دخمه چم‌اسبه»، (دره‌ی غرقاب گلپایگان)، تهران: کتاب ماه هنر، مهر و آبان 81، صص: 86 تا 89.

- بورنی، مک، 1348، «گزارش مقدماتی بررسی و حفاری در غارهای کوهدشت لرستان برای تعیین تاریخ نقش‌های پیش از تاریخی ناحیه‌ی لرستان»، ترجمه‌ی ذبیح‌الله رحمتیان، مجله باستان‌شناسی و هنر ایران، شماره‌ی سوم، صص: 14-16.

- جاوری، محسن، 1384، «نگارکنده کوهستان کوچِری»، پرونده ثبتی اثر، آرشیو مرکز اسناد اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، استان اصفهان (منتشر نشده).

- جمالی، محسن، 1394، سنگ‌نگاره‌های گلپایگان گذرگاه تاریخ، چاپ اول، قم، انتشارات ائمه.

- رفیع‌فر، جلال‌الدین، 1379، «نقد و بررسی موزه‌هایی در باد»، تهران: نامه علوم اجتماعی، شماره‌ی 15، بهار و تابستان 79، ص: 193.

- شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس، 1389، «طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قمرود»، مطالعات سیمای طرح، جلد دوم، شرکت آب منطقه‌ای تهران.

- عرب، کاظم، 1393، «گزارش نهایی بررسی و شناسایی باستا‌‌‌ن‌شناختی حوضه‌ی آبگیر سد کوچِری گلپایگان»، آرشیو کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشکده باستان‌شناسی (منتشر نشده).

- عرب، کاظم، 1394، «گزارش نهایی کاوش نجات‌بخشی محوطه‌های Ku.103 و Ku.104 سد کوچِرِی گلپایگان»، آرشیو کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشکده باستان شناسی (منتشر نشده).

- فرهادی، مرتضی، 1377، موزه‌هایی در باد، چاپ اول، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی.

- قسیمی، طاهر، 1386، «اشاره‌ای به پیشینه‌ی پژوهش در نقوش صخره‌ای ایران»، باستان پژوهشی، دو فصلنامه ایران‌شناسی، دور جدید، سال دوم، شماره‌ی 3، بهار و تابستان 1386، صص: 18 و 19.

- گاردنر، هلن، 1365، هنر در گذر زمان، ترجمه: محمدتقی فرامرزی، تهران، آگاه.

- گوران، آندره لوروا، 1370، «تاملی درباره‌ی هنر غارها»، ترجمه‌ی جلال‌الدین رفیع‌فر، نامه علوم اجتماعی، ج. دوم، تهران، دانشگاه تهران، ص: 284.

- محمدی‌قصریان، سیروان، 1386، «مطالعات نقوش صخره‌ای در ایران: مشکلات و راهکارها»، باستان‌پژوهی، دو فصلنامه ایران‌شناسی، دوره‌ی جدید، سال دوم، شماره‌ی 3، بهار و تابستان 1386، ص: 16.