سیر تحولات منظر میانسرای ارگ کریم‌خان شیراز بر اساس عکس‌ها و مستندات تاریخی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معماری، دانشکده ی معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر شیراز، شیراز، ایران.

10.22084/nbsh.2020.19842.1995

چکیده

ارگ کریم‌خانی، بزرگ‌ترین بنای آجری در مجموعه‌ی زندیه است که با ایده‌های کریم‌خان ساخته شده است. منظر میانسرای آن در طول تاریخ تحولات گوناگونی داشته که با وضعیت کنونی منطبق نیست. خوانش تحولات منظر آن می‌تواند راه را برای طرح مرمت صحیح، بگشاید و فهم کنونی از معماری ارگ و انتظام فضایی- بصری آن‌را اصلاح نماید. هدف این پژوهش، خوانش تحولات منظر میانسرای ارگ در دو بخش است که شامل منظرسازی («طرح کاشت»، «نظم آب» و «هندسه‌ی کرت‌‌بندی‌ها») و عناصر معماری الحاقی از دوره‌ی زندیان تا معاصر است؛ بنابراین پرسش اصلی این پژوهش این است که طرح کاشت و حضور آب در منظر میانسرای ارگ در پیوند با نظام هندسی-فضایی کرت‌بندی‌ها چه تحولات تاریخی داشته است؟ روش پژوهش، «تفسیری-تاریخی» است. مستندات پژوهش شامل: سفرنامه‌ها، اسناد و کتاب‌های تاریخی، عکس‌های تاریخی روزگار قاجار، تصاویر هوایی و درنهایت مشاهدات میدانی هستند. خوانش عکس‌های تاریخی با استفاده از اصول پرسپکتیو یک‌نقطه‌ای و دونقطه‌ای انجام‌شده و داده‌های حاصل، به‌واسطه‌ی پشتیبانی و هم‌پوشانی با یکدیگر به نتایج منتهی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تحولات منظر ارگ در چهار دوره به‌نام: «شکل‌گیری (زندیان)»، «تحول و تغییر (قاجاریان)»، «تغییر کاربری و اضمحلال (پهلوی)» و «مرمت و احیاء (جمهوری اسلامی)» قابل‌طبقه‌بندی هستند. منظر میانسرا به‌ترتیب از: «باغ‌سرای روزگار زند» به «باغ- حیاط در اواخر قاجار»، «حیاط-محبس» روزگار پهلوی و درنهایت به «نارنجستان» در عصر کنونی بدل شده است. طرح کاشت اصیل باغ، شامل: درختان بلند‌قامت (چنار و سرو) و کوتاه‌قامت (مرکبات و نارنج) و گل‌ها در سه تراز دید تحتانی، میانی و فوقانی بوده است. نظم آب‌رسانی در میانسرا، شامل حوض‌ها و آب‌نما، کمابیش ساختار خود را حفظ کرده‌اند؛ بااین‌حال، کرت‌بندی‌ها تغییراتی ناشی از عناصر مداخله‌ای کالبدی و غیرکالبدی داشته‌اند. زیبایی‌شناسی زندیان در منظر میانسرا تا روزگار «مظفر‌الدین‌شاه» (حدود 140 سال) کماکان حفظ‌شده و از آن پس، نظام بصری آن دگرگون و به تراز دید تحتانی و میانی محدود می‌گردد. در انتها، مجموعه‌ی اقدامات اصلاحی در بخش کرت‌بندی‌ها و طرح کاشت نیز پیشنهاد شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Courtyard landscape changes of Karim Khan Citadel (Arg) in Shiraz based on Historical Photos & Documents

نویسنده [English]

  • Ali Asadpour
Shiraz University of Arts
چکیده [English]

Karim Khan's Citadel (Arg) is the largest brick building in the Zandieh Complex in Shiraz, built with his ideas & desires. Its courtyard landscape has evolved throughout history, which is inconsistent with the current situation. Reading its landscape changes can pave the way for a proper restoration program and refine its current understanding of the citadel architecture and its spatial-visual character. The purpose of this study is to read the developments of the citadel courtyard landscape in two parts: a) landscaping features ('planting plan', 'water order' and 'geometry of parterres') and b) elements of architectural interventions adjoining from Zand era to contemporary time. The method of research is 'historical-interpretive'. Research documents include (a) travelogues, historical documents and books, (b) historical photos from the Qajar era, (c) aerial imagery, and (d) field observations. The readings of historical photos are done using single-point and two-point perspective principles, and the resulting data was supported by overlaps. The findings showed that the developments of the citadel landscape could be categorized into four periods: 'Formation (Zand)', 'Transformation & Changes (Qajar)', 'De-functionalizing and Demolition (Pahlavi)' and 'Restoration & Rehabilitation (Islamic Republic)'. The courtyard's original landscape has been transformed from 'Garden of the Residency' to 'Yard Garden' of the Late Qajar, 'Court of the Prisoner' of the Pahlavi era, and finally 'Orangery' in the present time. The original planting plan consisted of tall trees (plane and cypress) and short tress (citrus and orange) and flowers arranged in three lower, middle and upper eye levels. The water-supply order in the center, including pools and fountains, has more or less maintained its structure. However, the layouts of parterres have changed due to both physical and non-physical intervention subjects. The aesthetics of the Zand dynasty have remained in the courtyard landscape until the days of Mozaffar al-Din Shah (about 140 years), and since then their visual character has been transformed and confined to the lower and middle visual eye levels.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Citadel
  • planting plan
  • Landscape
  • garden
  • Zand dynasty