مطالعۀ نقش عوامل محیطی و جغرافیایی در پراکندگی محوطه‌های دورۀ ماد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار گروه باستان‌شناسی، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).

چکیده

براساس پراکندگی محوطه‌های شاخص شناسایی‌شده از دورۀ ماد، قلمرو ماد در زمان توسعه و اوج قدرت از مناطق غربی و شمال‌غربی ایران امروز، شرق آسیای صغیر و بخش‌هایی از شمال میانرودان تا مناطق شمال‌شرقی ایران کنونی و جنوب ترکمنستان را دربر می‌‌گرفته است؛ به‌همین‌دلیل، نمی‌توان انتظارداشت خصوصیات فرهنگ مادّی این دوره به‌طور کامل در تمامی این قلمرو یکسان باشد. پراکندگی وسیع محوطه‌های دورۀ ماد و تنوع جغرافیایی و فرهنگی در این منطقۀ گسترده، یکی از مواردی است که مطالعات باستان‌شناسی این دوره را با چالش‌های زیادی روبه‌رو می‌سازد. مسلماً شرایط جغرافیایی و عوامل محیطی در این پراکندگی و مکان‌گزینی این محوطه‌ها و شکل‌گیری منظر فرهنگی این مناطق نقش بسیاری داشته‌اند؛ با این‌حال، تاکنون پژوهشی مستقل و جامع دربارۀ تأثیر شرایط و عوامل جغرافیایی و محیطی در مکان‌یابی و ویژگی‌های مکانی محوطه‌های مادی صورت نگرفته است. در این پژوهش به ویژگی‌ها و شرایط محیطی و جغرافیایی مختلف در ارتباط با مجموع محوطه‌های شاخص شناسایی‌شده از دورۀ ماد پرداخته می‌شود و با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و تحلیل‌های مکانی میزان تأثیر این‌شرایط بر پراکندگی، تراکم و مکان‌گزینی محوطه‌ها مورد سنجش قرار می‌گیرد. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که می‌توان شاخصه‌ها و ویژگی‌های طبیعی و جغرافیایی مشخصی را به‌عنوان معیارهای مکان‌گزینی استقرارگاه‌های دورۀ ماد پیشنهاد داد؛ بر این‌اساس، مهم‌ترین و تأثیرگذارترین عوامل طبیعی مؤثر در پراکندگی محوطه‌های دورۀ ماد و شکل‌گیری منظر فرهنگی این دوره، دسترسی به گذرگاه‌های طبیعی، به‌ویژه مسیر شاهراه خراسان و همچنین دسترسی به منابع آب‌های سطحی بوده است؛ البته قطعاً با ادامۀ مطالعات باستان‌شناسی تخصصی دورۀ ماد، شناخت بیشتر ویژگی‌های فرهنگی این دوره و شناسایی محوطه‌ها و استقراگاه‌های مادی جدید در این گسترۀ فرهنگی می‌توان مطالعات و بررسی‌های جامع‌تر و دقیق‌تری برروی منظر فرهنگی دورۀ ماد و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری این منظر فرهنگی انجام‌داد.  

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Role of Environmental and Geographical Factors in the Dispersion of Median Sites

نویسندگان [English]

  • Zeinab Valizadeh Qareh Aqaji 1
  • Mehrdad Malekzadeh 2
1 Ph.D. Candidate, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Iranian Center for Archaeological Research, Research Institute of Cultural Heritage and Tourism, Tehran, Iran (Corresponding Author).
چکیده [English]

Abstract
The analysis of site distribution suggests that the Median territory, at its maximum extent, encompassed a substantial area that included western and northwestern Iran, eastern Asia Minor, and portions of northern Mesopotamia extending to northeastern Iran and southern Turkmenistan. As a result, the attributes of the associated material culture are unlikely to be consistent throughout this extensive region. The broad dispersion of Median sites, coupled with the geographical and cultural heterogeneity of the area, poses considerable challenges for archaeological investigations pertaining to this period. It is logical to assume that geographical and environmental elements significantly influenced the distribution of these sites and the development of the cultural landscape. Nevertheless, comprehensive studies exploring the effects of geographical, environmental, and spatial conditions on the placement of Median sites remain lacking. This research aims to analyze various environmental and geographical characteristics of Median sites and evaluate the influence of these factors on site distribution through the application of Geographic Information Systems (GIS) and spatial analysis. Our findings indicate that various environmental and geographical characteristics may serve as key criteria for selecting locations of establishments during Median period. Significantly, the primary factors include accessibility to transportation routes, especially the Great Khorasan Road, and the availability of surface water resources. Continued archaeological investigations into the Median period, coupled with further analysis of cultural attributes and the discovery of additional Median sites, will enhance the depth and precision of studies regarding the cultural landscape and the elements that influenced its formation.
Keywords: Median Period, Cultural Landscape, Geographic Information System (GIS), Spatial Analysis, Site Selection.
 
Introduction
The Iron Age III (850–550 BCE) in Iran and its neighboring regions, chronologically corresponding to the Median period, has always been surrounded by considerable historical and archaeological ambiguities and questions. Overall, investigations into the culture and archaeology of this era encounter specific limitations and challenges. These issues primarily stem from the scarcity of written documentation and references from the time, inconsistencies in historical records, and a lack of systematic methodologies in archaeological field work, compounded by the scattered nature of material evidence. Although Median-period sites are widely distributed across various geographical and climatic regions, a thorough examination of how geographical conditions and factors influence site selection and the spatial attributes of these settlements has yet to be undertaken. This article seeks to explore the impact of environmental and geographical elements on the development and distribution of Median sites.
 
Materials and Methods
This study seeks to explore the cultural landscape of locations associated with the Median period, examining the environmental and geographical elements that shaped this landscape through a landscape archaeology framework, which emphasizes the relationship between human societies and their environment, while also employing spatial analysis techniques within a Geographic Information System (GIS). The objective of the research is to elucidate the spatial distribution and evaluate the degree to which environmental factors impacted the distribution and site selection of Late Iron Age (Median) settlements.
 
Data
Until quite recently, our knowledge about the archaeology of the Median period was restricted to some scanty information and the findings recovered from Nūsh-i Jān (Malayer), Godin (Kangavar) and Bābā Jān (Nūrābād). However, the archaeological knowledge regarding this period has been expanded during the past two decades. In recent years, several studies have been conducted on the Median sites. These studies and excavations have not only led to the discovery of more Median sites in western and northwestern Iran but have also expanded the extent of the Median territory from the west into eastern Asia Minor and parts of northern Mesopotamia. Furthermore, archaeological investigations in the Central Iranian Plateau (Eastern Media) have identified Median sites in areas such as Qom, Qazvin Plain, Isfahan, and Tehran and Rey plains. To the east, recent excavations in Semnan and Khorasan have uncovered evidence of Median settlements. Additionally, excavations beyond Iran’s modern borders in Turkmenistan have revealed Median sites, further extending the Median territory to the east. These discoveries have provided new insights into Median archaeology and have helped define the geographical dispersion of the associated culture, from the western regions to the eastern boundaries.
In order to compile a reliable inventory of sites from the Median period and assess the impact of natural and geographical factors on them, this study has aimed to include, as far as possible, all sites with definitive evidence of the Median period preferably those identified through archaeological excavations and for which published, accessible, and citable information is available. The analysis is limited to sites with precise geographic coordinates. Consequently, many sites identified during archaeological surveys, for which detailed results have not been published or made fully accessible, are not considered in this research. 
 
Discussion
Spatial analysis indicates that the formation of Median-period sites was influenced by factors such as elevation, access to surface water resources, and slope. However, communication routes and access to natural passageways were likely the most significant factors in the distribution of these sites.
The strategic position of Media and the main trade route in the region, namely the Great Khorasan Road, point to the great importance of communication and trade between Mesopotamia and Central Asia during the Median period. It appears that the Medes monopolized the affairs of the trade routes between Mesopotamia and Khorasan, hence the reason for the fact that they brought a great deal of wealth to the region. It is reasonable to assume that a significant portion of the Medes’ income in major cities such as Rey and Hamadan came from taxes or levies collected from merchants and traders. In return for these payments, the Medes would have probably provided security for the important transportation routes. Prior to the formation of the independent Media, it was the Assyrians who monitored, controlled and provided security for parts of the Great Khorasan Road in western Iran. Subsequently, the Assyrian trade networks were affected due to the disobedience of the local rulers, especially the Medes, in the Zagros region. This is also confirmed by environmental and geographical data, which also demonstrate the significance of communication networks in the dispersion and location of the index areas of the Median period.
 
Conclusion
This study, using a landscape archaeology approach and spatial analysis in a Geographic Information System (GIS), examines the geographical factors influencing the distribution pattern of Median-period sites and the impact of environmental conditions on the cultural landscape of the Median territory. The analysis reveals that variables related to landforms and topography such as elevation, slope, proximity to rivers and surface water flows, and the location of sites in relation to natural passageways and communication routesplayed a significant role in the distribution of these sites. Notably, access to communication routes was crucial in the selection of Median settlement sites. Most identified sites, even in areas with less favorable natural conditions, are located along the main east-west route, the Great Khorasan Road, and its branches.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Median Period
  • Cultural Landscape
  • Geographic Information System (GIS)
  • Spatial Analysis
  • Site Selection

مراجع

-ایوکی (رحمانی)، اسماعیل، (1383). «گزارش توصیفی عملیات لایه‌شناختی تپۀ باستانی همه‌کسی قهاوند». همدان: بایگانی ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همدان (منتشر نشده).
- باباپیری، جواد، (1384). «گزارش لایه‌نگاری و تعیین حریم تپه‌پری ملایر». همدان: بایگانی ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همدان (منتشر نشده).
- باصفا، حسن؛ و رضایی، محمدحسین، (1397). «نتایج مقدماتی دومین فصل کاوش در محوطه سه تپه (خراسان رضوی، نیشابور)». گزارش‌های شانزدهمین گردهمایی سالانۀ باستان‌شناسی ایران (مجموعه مقالات کوتاه 1396)، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 64-67.
-بلمکی، بهزاد؛ بیننده، علی؛ و حاج‌محمدعلیان، علمدار، (1385). «گزارش بررسی و شناسایی مقدماتی بخشی از حوضۀ رود قره‌چای و بخش حاجیلوی دشت کبودرآهنگ - همدان». مجموعۀ مقالات سومین همایش باستان‌شناسان جوان ایران: 164-185.
- جاوری، محسن، (1383). «محوطۀ باستانی گورتان». نامه پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، 2 (6): 35-45.
- جعفری، محمدجواد؛ و تومالسکی، یودیت، (1397). «گزارش فصل نخست کاوش و پژوهش های باستان‌شناسی در محوطه ریوی دشت سملقان خراسان شمالی». مجموعه مقالات همایش بین المللی باستان‌شناسان جوان، به‌کوشش: محمدحسین عزیزی‌خرانقی، مرتضی خانی‌پور و رضا ناصری، تهران: بنیاد ایرانشناسی: 471-423.
- حسن‌زاده، یوسف؛ وحدتی، علی‌اکبر؛ و ملکزاده، مهرداد، (1398). «عصر آهن ایران، دانسته ها، چالش‌ها و ݣݣچشم‌اندازها». مجموعه مقالات همایش بین المللی عصر آهن در غرب ایران و مناطق همجوار 1، به‌کوشش یوسف حسن‌زاده، علی‌اکبر وحدتی، و زاهد کریمی، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، موزۀ ملی ایران، سنندج: اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کردستان: 15-29.
- خاکسار، علی، (1385). «گزارش نهایی کاوش های لایه‌نگاری تپه باستانی گوراب». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان، (منتشر نشده).
- خطیب‌شهیدی، حمید، (1385). «پژوهش جدید در حسنلو و بازنگری در لایه‌های فوقانی آن». مجلۀ علوم انسانی، 13 (3): 29-17.
- دانا، محسن، (1394). «گزارش مقدماتی کاوش در تپه تخچرآباد بیرجند محوطه ای از آغاز دوران تاریخی در شرق ایران». پژوهش‌های باستان‌شناسی مدرس، 6 و (12 و 13): 72-59.
- ده‌پهلوان، مصطفی؛ علی‌نژاد، زهرا؛ خادمی، مهیار؛ و همکاران، (1397). «کاوش آموزشی و پژوهشی قره تپه سگزآباد با تمرکز بر لایه های آهن II و III و دورۀ هخامنشی (؟) (فصل سوم)». گزارش های شانزدهمین گردهم آیی سالانه باستان‌شناسی ایران (مجموعه مقالات کوتاه سال 1395)، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 175-171.
- سرلک، سیامک، (1382). «عوامل مؤثر در شکلگیری انواع معماری قبور و شیوه‌های تدفین در گورستان عصر آهن تپه صرم، کهک، قم». گزارش‌های باستان‌شناسی 2، تهران: پژوهشکده باستان‌شناسی: 163-127.
- سرلک، سیامک، (1388). «تحلیلی بر عملکرد فضاهای معماری عصر آهن محوطه قلی درویش جمکران، قم». اثر، 45: 104-86.
- سرلک، سیامک، (1389). فرهنگ هفت هزار سالۀ شهر قم (کاوش های باستان‌شناختی محوطۀ قلی‌درویش جمکران قم). قم: ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان قم و انتشارات نقش.
- عباسی، قربانعلی، (1390). گزارش پایانی کاوش‌های باستان‌شناختی نرگس‌تپه دشت گرگان. تهران و گرگان: گنجینۀ نقش جهان و ادارۀ کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان گلستان.
- عطائی، محمدتقی؛ و عباسی، قربانعلی، (1387). «نرگس‌تپه و نشانه‌هایی از دورۀ مادوهخامنشی در گرگان». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 22 (2: 44): 42-55.
- علیزاده، کریم، (1382). «معرفی سفال‌های «دژ مادی» بیستون، کرمانشاه، کاوش 1381». گزارش‌های باستان‌شناسی (2): 87-107.
- فهیمی، حمید، (1382). «سکونتگاه گورخفتگان صَرم: گزارشی دربارۀ محوطۀ شمشیرگاه در جنوب قم، اردیبهشت 1382». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 18 (1: 35): 61-69.
- فهیمی، حمید، (1383). «بقایای معماری سیلک 6 (آهن III) در تپه حنوبی سیلک، گزارش کاوش در ترانشۀ R19». سفالگران سیلک، گزارش فصل سوم، به‌کوشش: صادق ملک‌شهمیرزادی، سلسله گزارش‌های باستان‌شناسی 5، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 89-55.
- فهیمی، حمید، (1388). «فرهنگی عصر آهن در بخش جنوبی مرکز فلات ایران: گزارش مقدماتی بررسی اشیاء بازیافته محوطه میلاجرد، نطنز». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 23 (1: 45): 42-32.
- فهیمی، حمید، (1391 الف). «سیلک 7، پیشنهادی در زمینه آخرین دوره استقرار در تپه جنوبی سیلک». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 25 (2: 50): 107-97.
- فهیمی، حمید، (1391 ب). «شمشیرگاه، نخستین پژوهش باستان‌شناختی». نامور نامه، مقاله هایی در پاسداشت یاد مسعود آذرنوش، گردآوری حمید فهیمی و کریم علیزاده، تهران: انتشارات ایران نگار و گنجینه نقش جهان: 255-241.
- کلایس، ولفرام؛ و کالمایر، پتر، (1385). بیستون، کاوش‌ها و تحقیقات سال‌های 1963 -1967. ترجمۀ فرامرز نجدسمیعی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری.
- گل‌محمدی، زهرا؛ ملکزاده، مهرداد؛ و ناصری، رضا، (1393). «غلام تپه جعفرآباد، بازشناسی یک محوطه نویافته وابسته به فرهنگ سیلک 6 در کوهپایه‌های کاشان». مجموعه مقالات همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان، 5 تا 7 آبان ماه 1392، تهران: انتشارات دانشگاه تهران: 356-333.
- مترجم، عباس؛ و شریفی، مهناز، (1393). «کاوش‌های نجات‌بخشی تپه قشلاق چهل امیران تالوار- کردستان». گزارش‌های سیزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری: 267-268.
- مترجم، عباس؛ و شریفی، مهناز، (1398). «معرفی آثار عصر آهن III در تپه قشلاق تالوار، کردستان». مجموعه مقالات همایش بین‌المللی عصر آهن در غرب ایران و مناطق همجوار، به‌کوشش: یوسف حسن‌زاده، علی‌اکبر وحدتی و زاهد کریمی، جلد 1، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، موزۀ ملی ایران، اداره کل میراث‌فرهنگی استان کردستان: 62-50.
- مجیدزاده، یوسف، (1379). «گزارش مقدماتی دومین فصل حفریات باستان‌شناختی در محوطۀ ازبکی، شهرستان ساوجبلاغ پاییز 1378: دژ مادی ازبکی». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 14(2: 28): 49-38.
- مجیدزاده، یوسف، (1389). کاوش‌های محوطۀ باستانی ازبکی، (جلد اول: سفال، جلد دوم: هنر و معماری). تهران: اداره کل میراث‌فرهنگی و گردشگری استان تهران.
- محمدی‌فر، یعقوب؛ نوروزی، آصف؛ و شریفی، علی، (1392). «کاوش نجات‌بخشی تپه جلو آسیاب، رضاآباد». مجموعه مقالات همایش ملی باستان‌شناسی ایران، دستاوردها، فرصت‌ها، آسیب‌ها، بیرجند: دانشگاه هنر دانشگاه بیرجند: 19 ص.
- محمدی‌فر، یعقوب؛ و همتی، اسماعیل، (1398). «باباکمال تویسرکان: محوطه‌ای کلیدی در مطالعات باستان‌شناسی شرق زاگرس‌مرکزی با استناد بر شواهد لایه‌نگاری». گزارش‌های هفدهمین گردهم‌آیی سالانۀ باستان‌شناسی ایران (مجموعه مقالات کوتاه 1397)، جلد دوم: 1153-1159.
- محمدی‌فر، یعقوب؛ و مترجم، عباس، (1383). «گزارش بررسی شهرستان همدان». آرشیو اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان همدان (منتشر نشده).
- معتمدی، نصرت‌الله، (1374). «زیویه قلعه ای از دوره ماننایی و ماد». مجموعه مقالات کنگره معماری و شهرسازی، جلد 1، سازمان میراث‌فرهنگی کشور: 257-220.
- معتمدی، نصرت‌الله، (1376). «زیویه کاوش‌های سال 1374». گزارش‌های باستان‌شناسی 1، سازمان میراث‌فرهنگی کشور: 143-170.
- ملازاده، کاظم، (1383). «باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی ماننا». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس (منتشر نشده).
- ملازاده، کاظم، (1393). باستان‌شناسی ماد. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
- ملکزاده، مهرداد، (1382). «بنای سنگی زاربلاغ قم، نیایشگاهی(؟) از دوره ماد، گزارش بازدید و بررسی مقدماتی، پاییز 1381». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 17 (2: 34): 64-52.
- ملکزاده، مهرداد، (1383 الف). «بنای سنگی واسون کهک، سازه ای از دورۀ ماد (؟) گزارش بازدید و بررسی مقدماتی - زمستان 1382». مجله باستان‌شناسی و تاریخ، 18 (2: 36): 51-42.
- ملکزاده، مهرداد، (1383 ب). «پشتۀ خشتی سیلک: سازۀ از دورۀ ماد یا زیگوراتی ...؟». مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، 18 (2: 36): 82-60.
- ملکزاده، مهرداد، (1383 ج). «تپه گیان و کاوش مجدد». فرهنگان، 5 (19): 180-173.
- ملکزاده، مهرداد، (1384 الف). «فصل نخست پژوهش‌های باستان‌شناختی کرفس رزن پاییز - 1382 بازدید و بررسی مقدماتی بازبینی یافته های سفالین و مفرغین به پیوست برنامه پیشنهادی راهبردی فصل دوم: گمانه زنی و ساماندهی». گزارش‌های باستان‌شناسی 4، پژوهشکدۀ باستان‌شناسی: 131-158.
- ملکزاده، مهرداد، (1384 ب). «گورستان مادی کلاک کرج». مجله باستان‌شناسی و تاریخ، 19 (1: 38): 96-79.
- ملکزاده، مهرداد، (1386). «گورستان مادی کلاک کرج: دومین گزارش ک بازدید و بررسی میدانی - بهار ۱۳۸۳, به پیوست برنامه پیشنهادی ساماندهی و گمانه‌زنی (تعیین عرصه و حریم)». مجله باستان‌شناسی و تاریخ، 20 (1: 40): 31-22.
- ملکزاده، مهرداد، (1399). «مهم ترین دستاوردهای فصل 22 کاوش های باستان‌شناختی تپه هگمتانۀ همدان». نخستین کنفرانس بین‌المللی مجازی باستان‌شناسی ایران و مناطق همجوار، زاهدان.
- ملکزاده، مهرداد؛ ناصری، رضا؛ خانی‌پور، مرتضی؛ و ناصری، علی، (1394). «گورستان مرسین شهمیرزاد». گزارش‌های چهاردهمین گردهم‌آیی سالانۀ باستان‌شناسی ایران، تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
- مهریار، محمد؛ و کبیری، احمد، (1365). «گزارش مقدماتی بررسی میدان باستانی دلازیان، چشمه شیخ». اثر، 12 و 13 و 14: 43-3.
- ناصری، رضا؛ و ملکزاده، مهرداد، (1392). «شهر شَلَموت خورآباد (قم): دژ، گورستانِ برین، گورستانِ زیرین و سکوسازی هاى سنگچین عصر آهن». محمدحسین عزیزی‌خرانقی و همکاران (گردآورندگان)، چکیده مقاله‌های همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان، 7-5 آبان ماه 1392، تهران: انجمن علمی دانشجویان باستانشناسی دانشگاه تهران: 54-53.
- وحدتی‌نسب، حامد؛ و حیدریان، محمود، (1388). «گزارش مقدماتی بررسی باستان‌شناسی حوضۀ آبگیر سد تالوار، بیجار». مجلۀ پیام‌باستان‌شناس، 6 (12): 68-53.
- همتی‌ازندریانی، اسماعیل؛ ملکزاده، مهرداد؛ و ناصری‌صومعه، رضا، (1398). «گزارش مقدماتی فصل اول کاوش نجات بخشی در محوطۀ «حاجی‌خان» فامنین-استان همدان معبد و نیایشگاهی نویافته از دورۀ مادها». پژوهش های باستان‌شناسی ایران، 9 (23): 91-110. 
- یدللهی، سیما؛ و عزیزی‌خرانقی، محمدحسین، (1389). «گزارش مقدماتی کاوش‌های باستان‌شناختی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران در تپه سگزآباد دشت قزوین، پاییز 1389». تهران: مرکز اسناد پژوهشکدۀ باستانشناسی (منتشر نشده).
- Abbasi, G. A., (2011). Final Report of the Archaeological Excavations at Narges Tappeh, Gorgan Plain, Iran. Tehran/Gorgan: Ganjineh Naqshe Jahan & Golestan Cultural and Heritage Organization.
- Aliev, I. H. [Алиев, И. Г.], (1960). History of Media [История Мидии]. Managing editor: V.V. Struve [Ответственный редактор: В. В. Струве], Baku: Academy of Sciences of the Azerbaijan SSR [Баку: Академия Наук Азербайджанской CCP].
- Almasi, T., Mollazadeh, K. & Motarjem, A., (2017). “Pottery Classification, Typology and Chronologyat Tepe Yalfan, Hamedan”. Iranian Journal of Archaeological Studies, 7: 29-44.
- Alizadeh, K., (2004). “An Introduction to the pottery from the Excavation of the Median Fortress at Bisitun near Kirmanshah in 2002”. Archaeological Reports (2): 87-107.
-Askarov, A., (1992). “The Beginning of Iron Age in Transoxania”. In: A. H. Dani & V. M. Masson (eds.) History of Civilizations of Central Asia I: The Dawn of Civilization: Earliest times to 700 B.C., Paris: Unesco publishing: 432-449.
- Atayi, M. T. & Abbasi, Q. A., (2008). “Narges Tappeh and Evidence for Median-Achaemenid Period in Gorgan”. Iranian Journal of Archeology and History, 22 (2: 44): 42-55.
- Babapiri, J., (2005). “Report of stratification and determination of the boundary of Tappeh Pari, Malayer”. Hamadan: Archives of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Hamadan Province (unpublished).
- Basfa, H. & Rezaei, M. H., (2017). “Preliminary results of the second season of excavation in the Se-Tappeh (Khorasan-e Razavi, Neishabur)”. In: Reports of the 16th annual symposium of Iranian Archeology 2016, (Collection of short articles), Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism: 64-67.
- Balmaki, B., Binandeh, A. & Haj-Mohammed Aliyan, A., (2015). “Report on the Survey and preliminary identification of a part of the Qara Chai river basin and the Hajiloi part of the Kaboudar Ahang plain, Hamadan”. Proceedings of the 3rd Conference of Young Iranian Archaeologists: 164-185.
- Blaylock, S., (2009). Tille Höyük 3.1, The Iron Age: Introduction, Stratification and Architecture. The British Institute at Ankara, Monograph 41, London.
- Contenau, G. & Ghirshman, R., (1935). Fouilles du Tepe-Giyan pre de Nehavend 1931 et 1932. Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner.
- Dana, M., (2014). “Preliminary report on the excavation of the Takhcher-abad Birjand, an Archaeological site from the beginning of the historical period in eastern Iran”. Modares archaeological researches, 6-7,  (12-13): 59-72.
- Deh Pahlavan, M., Alinejad, Z. & Khademi, M., (2015). “Training Excavations in Sagzabad, Focusing on Iron Age II-III Layers and the Achaemenid Period (?) (Season Three)”. Reports of the 16th symposium of Iranian Archeology (Collection of Short Articles) 2015), Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism: 175-171.
- Diakonoff, I. M., [Дьяконов, Игорь Михайлович], (1956). History of Media from the Ancient Times to the End of the IV Century B. C. E. [История Мидии от древнейших времен до конца IV в. до н.э.], Moscow / Leningrad: Publishing House of the USSR Academy of Sciences [Москва / Ленинград: Изд-во Академии наук СССР].
- Dyson, R.H. Jr. (1989). “The Iron Age architecture at Hasanlu: an essay”. Expedition, 31 (2-3): 107-127.
- Fahimi, H., (2003) “The settlement of Sarm burials: A report on Shamshirgah fortress in the south of Qom, May 2003”. Journal of Archeology and History, 18 (1: 35): 61-69.
- Fahimi, H., (2004). “Architectural remains of Sialk 6 (Iron III) in the southern mound of Sialk, excavation report in trench R19”. Sialk potters, Report of the third season, ed. By: S.M. Shahmirzadi, Series of archaeological reports 5, Tehran: Cultural Heritage Research Institute and tourism: 55-89.
- Fahimi, H., (2009). “Iron Age culture in the southern part of the central plateau of Iran: Preliminary report of the investigation of recovered objects from the site of Milajerd, Natanz”. Journal of Archeology and History, 23 (1: 45): 42-32.
- Fahimi, H., (2010). “An Iron Age Fortress in Central Iran: Archaeological Investigations in Shamshirgah, Qom, 2005. Preliminary Report”. in: P. Matthiae, F. Pinnock, L. Nigro & N. Marchetti (eds.), Proceedings of the 6th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, 5 May - 10 May 2008, Sapienza, Universitia di Roma, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag: 165-183.
- Fahimi, H., (2011). “Distribution of Iron Age pottery in the southern part of the Central Plateau of Iran; Report on the archaeological site of Milājerd, Natanz”. in: A. Vatandous et al., (eds.), Early Mining and Metallurgy on the Western Central Iranian Plateau The first five years of work, Archäologie in Iran und Turan IX, Eurasien-Abteilung des Deutschen Archäologischen Instituts Außenstelle Teheran, Mainz: Verlag Philipp von Zabern: 499-521.
- Fahimi, H., (2012a). “Sialk VII, A proposal regarding the last settlement period in the southern Mound of Sialk”. Journal of Archeology and History, 25 (2: 50): 97-107.
- Fahimi, H., (2012b). “Shamshirgah, the first archaeological research”. in: Namvar Nameh, Articles in memory of Masoud Azarnoosh, ed. by H. Fahimi & K. Alizadeh, Tehran: Irannagar and Ganjineh Naqsh Jahan Publications: 241-255.
- Fujii, H., (ed.), (1981). “Preliminary Report of Excavations at Gubba and Songor”. Al-Rafidan II: 3-242.
 - Goff Mead, C., (1968). “Luristan in the first half of the first Millennium B.C.: a preliminary report on the first season's excavations at Baba Jan, and associated surveys in the Eastern Pish-i-Kuh”. Iran, VI: 105-134. https://doi.org/10.2307/4299604
 - Goff Mead, C., (1977). “Excavations at Babajan: The Architecture of the east Mound, Levels II & III”. Iran, 15: 130-140. https://doi.org/10.2307/4300567
 - Goff Mead, C., (1978). “Excavations at Baba Jan: The Pottery and Metal from Levels III and II”. Iran, 16: 29-65. https://doi.org/10.2307/4299647
 - Goff Mead, C., (1985). “Excavations at Baba Jan: The Architecture and Pottery of Level I”. Iran, 23: 1-20. https://doi.org/10.2307/4299750
- Golmohammadi, Z., Malekzadeh, M. & Naseri, R., (2014). “Gholam Tepe Jafarabad, Recognizing a new site related to the Silk VI culture in the foothills of Kashan”. Proceedings of the International Conference of Young Archaeologists, November 5-7, 2013, Tehran: Tehran University Press: 356- 333.
- Gopnik, H., (2011). “The median Citadel of Godin Period II”. in: On the High Road: The History of Godin Tape, Iran, ed. By H. Gopnik and M. Rothman, Costa Mesa: Mazda Publishers in association with Royal Ontario Museum.
- Hassanzadeh, Y., Vahdati, A. A. & Malekzadeh, M., (2018). “Iron Age of Iran, Knowledge, Challenges and Prospects”. Proceedings of the International Conference on the Iron Age in Western Iran and Neighboring Areas I, edited by: Y. Hassanzadeh, A.A. Vahdati, Z. Karimi, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism, National Museum of Iran, Sanandaj: General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of Kurdistan Province: 15-29.
- Hemati Azandaryani, E., Malekzadeh, M. & Naseri Someeh, H., (2019). “Preliminary Report of First season of Emergence Excavation in Haji Khan Tape, Famenin in Hamadan Province; A Newfound Median Temple”. Archaeological Research of Iran, 9 (23): 91-110.
- Howell, R., (1979). “Survey of the Malayer Plain”. Iran, XVII: 156-157.
- Ivaki (Rahmani), I., (2004). “Descriptive report of the determination of the boundary and Stratigraphical section in Hammeh-Kasi tepe, Qahavand”. Hamadan: Archives of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Hamadan Province (unpublished).
- Jafari, M. J. & Thomalsky, J., (2016). “The Iranian- German Tappe Rivi Project (TRP), North - Khorasan: Report on the 2016 and 2017 fieldworks”. Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan (AMIT), 48: 77-120.
- Jafari, M. J. & Thomalsky, J., (2017). “Report of the first season of excavation and Archaeological research in the Rivi in the Samalqan Plain of North Khorasan”. Proceedings of the International Conference of Young Archaeologists, edited by: M. H. Azizi Kharanghi, M. Khanipour and R. Naseri, Tehran: Iranology Foundation: 471-423.
- Javari, M., (2004). “Archaeological Study of Gūrtan Ancient Site of Esfahān (Central Iran)”. Nāme-ye Pažuhešgāh-e Mirās-e Farhangi, Quarterly (Journal of research Institute, Iranian Cultural Heritage and Tourism Organization),  II (1: 6): 35-45.
-Karaosmanoğlu, M. & Korucu, H., (2015). “Erzincan Altintepe Kalesi”. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitü Dergisi (Journal of the Fine Arts Institute),34: 116-132.
- Khaksar, A., (2006). “Final report of the Stratigraphical excavations of Gourab”. Archive of the General Department of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Hamadan Province, (unpublished).
- Khatib Shahidi, H., (2006). “New research in Hasanlu and reassessment of its upper layers”. Journal of Humanities, 13 (3): 17-29.
- Kleiss, W. & Calmeyer, P., (eds.), (1996). Bisutun: Ausgrabungen und Forschungen in den Jahren 1963-1967. Tehraner Forschungen VIII, Berlin.
- Konyar, E., Bülent, G., Konyar, H. B., Tan, A. & Avcı, C., (2018). “Excavations at the Old City, Fortress, and Mound of Van: Work in 2017”. Anatolia Antiqua, XXVI: 143-153. https://doi.org/10.4000/anatoliaantiqua.616
- Kroll, S., (1979). “Meder in Bastam”. in: W. Kleiss (ed.), Bastam I, Ausgrabungen in der urartäischen Anlagen 1972-1975, (Teheraner Forschungen 4) Berlin: 229-234.
- Kroll, S., (2003). “Medes and Persians in Trancaucasia? Archaeological Horizons in North-Western Iran and Transcaucasia”. in: Giovanni B. Lanfranchi, Michael Roaf & Robert Rollinger (eds.), Continuity of Empire(?) Assyria, Media, Persia, S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria, Padova: 281-287.
- Lecomte, O., (2005). “The Iron Age of Northern Hyrcania”. Iranica Antiqua, XL: 461-478. https://doi.org/10.2143/IA.40.0.583222
- Lecomte, O., (2011). “Ulug Depe: 4000 years of evolution between plain and desert”. Monuments of history and culture of Turkmenistan (discoveries, researches and restoration for 20 years of independence), Turkmen State publishing service: 221-237.
- Levine, L. D., (1973). “Geographical Studies in the Neo-Assyrian Zagros-I”. Iran, 11: 1-27. https://doi.org/10.2307/4300482
- Levine, L. D., (1974). “Geographical Studies in the Neo-Assyrian Zagros-II”. Iran, 12: 99-124. https://doi.org/10.2307/4300506
- Majidzadeh, Y., (1982). “Road Khorasan Great the and Lazuli Lapis”. Paleorient, 8-1: 59-69. https://doi.org/10.3406/paleo.1982.4309
- Majidzadeh, Y., (2000). “Excavations at Ozbaki: Second Preliminary Reprt 1999”. Iranian Journal of Archeology and History, 14 (2: 28): 38-49.
- Majidzadeh, Y., (2010). Excavations at Ozbaki Archaeological site, (Volume I: Pottery, Volume II: Art and Architecture). Tehran: General Directorate of Cultural Heritage and Tourism of Tehran Province.
- Malekzadeh, M., (2003). “A Stone Structure at Zār Bolāgh, Qom, A Median Sanctuary (?): Report on a Preliminary Reconnaissance, Fall 2002”. Iranian Journal of Archaeology and History, 17 (2: 34): 52-64.
- Malekzadeh, M., (2004). “The Stone Structure at Vāsun-e Kahak, A Possible Median Period Construction (?): Report on the Winter 2003 Survey”. Iranian Journal of Archaeology and History, 18 (2: 36): 42-51.
- Malekzadeh, M., (2004). “Sialk Adobe platform: a Median structure or a Ziggurat...?”. Iranian Journal of Archaeology and History, 18 (2: 36): 60-82.
- Malekzadeh, M., (2004). “Tepe Gyan and re-excavation”. Farhangan, 5 (19): 173-180.
- Malekzadeh, M., (2005). “The first Season of the Archaeological Researches at Kerfs Razan, Autumn - 2004, Survey And Preliminary Review of Pottery and Bronze Finds, Attached to the Proposed Strategic Program of the Second Season: Souding and Prepartion”. Archaeological Reports, (4): 131-158.
- Malekzadeh, M., (2005).” The ‘Median’ (?) Graveyard at Kalāk, Karaj; Second Report: The Spring 2004 Survey, with a Proposal on Defining the Limits of the Site and Soundings for Assessing Archaeological Remains”. Iranian Journal of Archaeology and History, 19 (1-2: 37-38): 79-91.
- Malekzadeh, M. & Gezvani, H., (2006). “The ‘Median’ (?) Graveyard at Kalāk, Karaj: Re-analysis of Archaeological Finds, Winter 2003”. Iranian Journal of Archaeology and History, 20 (1-2: 39-40): 22-31.
- Malekzadeh, M., (2020). “The Most Important Achievements of the 22nd season of the Archaeological Excavations of at Tepe Hagmatana (Hamadan)”. The First International Virtual Conference of Archaeology of Iran and Neighboring Areas, Zahedan.
- Malekzadeh, M. & Naseri, R., Khanipour, M., & Naseri, A., (2015). “Mersin Shahmirzad Cemetery”. Reports of the 14th Annual Meeting of Iranian Archaeology, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism.
- Malekzadeh, M., Saeedyan, S. & Naseri, R., (2014). “Zar Bolagh: A Late Iron Age Site in Central Iran”. Iranica Antiqua, XLIX: 159-191.
- Masson, V. M., (1959). Drevnezemledel’ cheskaja Kul’tura Margiany. M. I. A., vol. 73. Moscou, Nauka.
- Masson, V. M. & Sarianidi, V. I., (1972). Central Asia: Turkmenia before the Achaemenids, Ancient Peoplesand Places. London: Thames and Hudson.
- Mehriar, M. & Kabiri, A., (1365). “Preliminary Report on the investigation of Delaziyan Archaeological site, Cheshme Sheikh”. Athar,  12, 13 & 14: 3-43.
Mohammadifar, Y., Nowrouzi, A. & Sharifi, A., (2013). “Rescue Excavation at Tepe Jelo Asiab (Talvar Dam Basin, Bijar-Iran)”. In: Hassan Hashemi ZarjAbad & Seyed Mohammad Hosein Qorayshi (ed.), National Conference on Archaeology in Iran: Achievements, Chances, Losses, Birjand: University of Birjand: 19 pp.
- Mohammadifar, Y. & Hemti, E., (2018). “Baba Kamal Tuysarkan: A key site in the archaeological studies of eastern central Zagros based on stratigarphic evidence”. Reports of the 17th annual meeting of Iranian archeology (collection of short articles 2018), vol. II, pp. 1153-1159.
- Mohammadifar, Y. & Motarjem, A., (2004). “Hamedan city Survey Report”. Archive of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization Of Hamedan Province (unpublished).
- Mohammadifar, Y., Sarraf, M. R. & Motarjem, A., (2015). “A Preliminary Report on Four Seasons of Excavation at Moush Tepe, Hamedan, Iran’’. Iranica Antiqua, L: 233-250.
- Molazadeh, K., (2004). “Archaeology and Historical Geography of Mannaea”. Doctoral dissertation in Archaeology, Tarbiat Modares University.
- Molazadeh, K., (2014). Median Archeology. Tehran: Organization for Studying and Compiling Humanities Books of Universities (Samt).
- Motarjem, A. & Sharifi, M., (2014). “Salvation excavations of Qeshlaq tepe, Chehel Amiran Talwar Dam, Kurdistan”. Reports of the 13th annual symposium of archeology of Iran, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism: 267-268.
- Motarjem, A. & Sharifi, M., (2019). “Introduce of Iron Age III Artifacts in Qeshlaq tepe, Talwar Dam, Kurdistan”. Proceedings of the International Iron Age Conference in Western Iran and Neighboring Regions, ed, by: Y. Hassanzadeh, A.A. Vahdati & Z. Karimi, Volume 1, Tehran: Research Institute of Cultural Heritage and Tourism, National Museum of Iran, General Directorate of Cultural Heritage of Kurdistan Province: 50-62.
- Motamedi, N., (1995). “Ziwiyeh: A castle from the Mannaean and Median period”. Collection of Papers of the Congress of Architecture and Urban Planning, Vol. 1, Iranian Cultural Heritage Organization: 220-257.
- Motamedi, N., (1997). “Ziwiyeh: Excavations of 1374”. Archaeological Reports I, Iranian Cultural Heritage Organization: 143-170.
- Naseri, R. & Malekzadeh, M., (2013). “Shahr-e Shalamut-e Khorabad (Qom): The Fort, The Upper cemetery, the lower cemetery, and the Stony Platforms of the Iron Age”. M. H. Azizi Kharanqi et al., (eds.), Abstract of the papers of the International Conference of Young Archaeologists, November 5-7 2013, Tehran: Scientific Association of Archeology Students of Tehran University: 53-54.
- Naseri, R., Malekzadeh, M. & Naseri, A., (2016). “Gūnespān: A Late Iron Age Site in the Median Heartland”. Iranica Antiqua, LI: 103-139
- Parpola, S. & Porter, M., (2001). The Helsinki Atlas of the Near East in The neo-assyrian period. Helsinki: institute Assyriological Bay Casco T & Neo-Assyrian Text Corpus Project.
- Pilipko, V. N., (1984). “Poselenieranneželenogoveka Garry Kyariz 1”. (Поседение Ракнбкелезн0г0 Века Гарри-Кяриз I), in: V. M. Masson, (ed.), Turkmenistan v Epochi Ranneželeznogo Veka, Ašgabad: Ylym: 28-57.
- Radner, K., (2003). “An Assyrian View on the Medes”. in: G. Lanfranchi et al (eds.), Continuity of Empire (?), Assyria, Media, Persia, Padova: S.a.r.g.o.n. Editrice e Libreria: 37-64.
- Roaf, M., (2008). “Medes Beyond the Borders of Modern Iran”. Bastanpazhuhi, 3 (6): 9-11.
- Roaf, M. & Stronach, D., (1973). “Tepe Nush-I Jan, 1970: Second Interim Report”. Iran, XI: 129-139. https://doi.org/10.2307/4300490
- Sarlek, S., (2002). “Effective factors in the formation of types of grave architecture and burial methods in the Iron Age cemetery of Sarm, Kahak, Qom”. Archaeological Reports 2, Tehran: ICAR: 163-127.
- Sarlek, S., (2009). “An analysis of the acting of the Iron Age architectural spaces of Qoli Darvish Jamkaran, Qom”. Athar, 45: 86-104.
- Sarlek, S., (2010). The culture of seven thousand years old city of Qom (Archaeological excavations of Qoli Darwish Jamkaran site of Qom). Qom: General Administration of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Qom Province and Naqsh Publications.
- Schoff, W. H., (1914). Parthian Stations by Isidore of Charax. Philadelphia: commercial museum.
- Stronach, D., (1969). “Excavations at Tape Nush-I Jan, 1967.”. Iran, VII: 1-20. https://doi.org/10.2307/4299610
- Stronach, D. & Roaf, M., (2007). Nush-I Jan I. The Major Buildings of the Median Settlement, London: British Institute of Persian Studies & Peeters.
- Stronach, D., Roaf, M., Stronach, R. & Bokonyi, S., (1978).  “Excavations at Tepe Nush-I Jan”. Iran, 16: 1-28. https://doi.org/10.2307/4299646
- Sołtysiak, A.,  Malekzadeh, M. & Naseri, R., (2019). “Human remains from Mersin, Iran, 2014”. in: Bioarchaeology of the Near East, 13: 136-141.
- Summers, G. D., (1997). “The Identification of the Iron Age City on Kerkenes Dag in Central Anatolia”. Journal of Near Eastern Studies, 56 (2): 81-94. https://doi.org/10.1086/468523
- Summers, G. D., (2000). “The Median Empire Reconsidered: A View from Kerkenes Dag”. Anatolian Studies, 50: 55-73.  https://doi.org/10.2307/3643014
- Vahdati Nesab, H. & Heydarian, M., (2009). “Preliminary report of the archaeological survey of Talwar Dam, Bijar”. Payam-e Bastan-Shenas, 6 (12): 53-68.
- Yadollahi, S. & Azizi Kharanqi, M. H., (2010). “Preliminary Report of the Archaeological Excavations of the Department of Archaeology of Tehran University in Segzabad, Qazvin Plain”. Fall 2010, Tehran: Center for Archaeological Research Institute (unpublished).
- Yilmaz, M. A. & Karaosmanoğlu, M., (2019). “Erzincan Altıntepe Kalesinde Urartu Sonrası Sorunsalı: Geç Demir Çağı Verilerinin Genel Bir Değerlendirmesi”. (Post-Urartian Problem at Erzincan-Altıntepe Fortress: A General Evaluation of Late Iron Age Data), in Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Posta-Urartu, Med ve Akhaimenid İmparatorlukları (Central and Eastern Anatolia Late Iron Age: Post-Urartu, Median and Achaemenid Empires), Özfırat A., Dönmez S., Işıklı M., Saba M. (eds.), Istanbul: Yayinlari: 323-350.
- Young, T. C., (1969). Excavations at Godin Tepe: Second Progress Report. Royal Ontario Museum Art and Archaeology, Occasional Paper no. 17.
- Young, T. C. & Levine, L., (1974). Excavations of the Godin Project: Second Progress Report. Royal Ontario Museum Art and Archaeology. Occasional Paper no. 26.
- William, T., (2014). The Silk Road: an ICOMOS Thematic Study. Charenton-le-Pont: International Council of Monuments and Sites (ICOMOS).
پژوهش های باستان شناسی ایران
دوره 15، شماره 44
1404
صفحه 99-136

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار