قلعه بزی، شواهدی جدید از استقرارهای اواخر دوره پارینه سنگی میانی در حوضه زاینده رود، استان اصفهان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای باستان شناسی، مسئول بخش پارینه سنگی موزه ملی ایران

2 دکترای باستان شناسی، مرکز پژوهش های علمی فرانسه و موزه تاریخ طبیعی پاریس

3 لابراتوار پاسی، گروه پیش از تاریخ، دیرینه محیط و میراث، دانشگاه بوردو 1، تالنس، فرانسه

4 استادیار، گروه باستان شناسی، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان

5 گروه زمین شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه اصفهان

6 باستان گیاه شناس، موزه تاریخ طبیعی پاریس

7 مدیر و مؤسس بخش ترمولومینسنس پژوهشکدة حفاظت و مرمت اشیاى تاریخى فرهنگى، سازمان میراث فرهنگى، صنایع دستی و گردشگری

8 گروه جونده شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد

9 کمیته تحقیقات، ﺷﺮﻛﺖ آب ﻣﻨﻄﻘﻪ ای ﻛﺮﻣﺎﻧﺸﺎه

چکیده

مجموعه غار و پناه‌گاه‌های قلعه‌بزی در جنوب‌غربی اصفهان، در حوضه رودخانه زاینده‌رود واقع‌شده و دارای بقایای مهمی از استقرارهای اواخر دوره پارینه‌سنگی میانی است که از سال 1382 هـ.ش. تاکنون مورد بررسی و پژوهش بوده است. در سال 1384 هیأتی به سرپرستی فریدون بیگلری کاوش‌هایی در این مکان‌ها انجام داد که شامل گمانه‌زنی در غار قلعه‌بزی 2 و پناه‌گاه قلعه‌بزی 3 و هم‌چنین انجام بررسی محدودی در منطقه بود. طی این کاوش‌ها مجموعه‌هایی از بقایای جانوری، دست‌تراش‌های سنگی، بقایای گیاهی، رسوب و نمونه‌های سال‌یابی برداشت شد. مجموعه دست‌تراش‌های سنگی قلعه‌بزی دارای ویژگی‌های فناوری و گونه‌شناسی صنعت موستری است که شباهت زیادی به موستری زاگرس دارد. ابزارها درصد بالایی از مجموعه دست‌تراش‌های سنگی را در بر می‌گیرند که شامل انواع خراشنده‌جانبی، خصوصاً خراشنده یک‌جانبی و هم‌چنین تیزه و کنگره‌دار-دندانه‌دار هستند. ویژگی منحصربه‌فرد صنعت پارینه‌سنگی میانی قلعه‌بزی، خصوصاً در پناه‌گاه قلعه‌بزی 3، وجود ابزارهای دورویه، شامل تیزه‌های برگی‌شکل و دیگر فرم‌های دارای تراش دورویه است که برای نخستین‌بار در صنایع پارینه‌سنگی میانی ایران گزارش‌شده است. بررسی ریز ساییدگی در لبه برخی از ابزارها دورویه و یک‌رویه نشان‌دهنده دسته گذاری و برش گوشت (قصابی) توسط این ابزارها است. بقایای جانوری در قلعه‌بزی 2 به‌خوبی حفظ‌ شده‌اند و شامل سه گروه سُم‌داران بزرگ‌جثه (اسب‌سانان، گاو وحشی و کرگدن)، سُم‌داران میان‌جثه (گوزن و گراز) و سُم‌داران کوچک‌جثه (بز و میش وحشی، آهو) هستند. آثار شکستگی، سوختگی و اثر برش ابزار سنگی بر سطح این استخوان‌ها مدارک مشخصی از نقش انسان در انباشت این بقایای جانوری در قلعه‌بزی است. سال‌یابی نمونه‌های زغال از قلعه‌بزی 2 حاکی از استقرارهایی با قدمت بین 40 تا 50 هزار سال پیش (سال رادیو کربنی) در این مکان است. در مجموع تنوع و شمار قابل‌توجه بقایای جانوری شامل گونه‌های بزرگ‌جثه و میان‌جثه مانند اسب‌سانان، آهو و گوسفند‌سانان، تعداد بسیار اندک بقایای درندگان، لنزهای ضخیم خاکستر (در یک مورد نزدیک به 40 سانتی‌متر) و وجود بقایای تمامی مراحل تراش، تولید، استفاده و تعمیر ابزار سنگی در قلعه‌بزی 2، حاکی از استفاده از این غار به‌عنوان اردوگاهی فصلی در دوره پارینه‌سنگی میانی است که احتمالاً طی یک تا چند ماه از سال مورد استفاده بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Qaleh Bozi, New Evidence of Late Middle Paleolithic Occupation in the Zayandeh-Rud Basin, Esfahan Province

نویسندگان [English]

  • Fereidoun Biglari 1
  • Marjan Mashkour 2
  • Sonia Shidrang 3
  • Mohsen Javeri 4
  • Mehdi Yazdi 5
  • Margareta Tengberg 6
  • Faranak Bahrololumi 7
  • Jamshid Darvish 8
  • Kamal Taheri 9
1 Head of Paleolithic Department, National Museum of Iran
2 Directrice de l'Equipe SAPAA, UMR 7209,CNRS / Muséum National d'Histoire Naturelle Département Ecologie et Gestion de la Biodiversité, Paris, France
3 Laboratoire PACEA - Équipe PPP(UMR 5199) Université Bordeaux 1 Talence cedex France
4 Archeology Department, Architecture and Arts College, Unviersity of Kashan
5 Geology Department, University of Esfahan
6 Muséum national d’Histoire naturelle UMR 7209 du CNRS Archéozoologie, Archéobotanique : sociétés, pratiques et environnements
7 Research centre for Conservation of Cultural Relics(RCCCR), Cultural Heritage, Handcrafts and Tourism Organization
8 Ferdowsi University of Mashhad, Institute of Applied Zoology
9 Research comeete, Kermanshah Regional Water Authority
چکیده [English]

Here we present the results of 2005 field research in the Qaleh Bozi site complex located at south-southwest of Isfahan, close to the inner foothills of the Zagros range, on the south-western margin of the Central Iran. The sites include two rockshelters and a cave located at elevations of between 1750 and 1810 meters above sea level, on the southern face of a limestone cliff of lower Cretaceous age. These sites were studied by M. Yazdi, who excavated one of the sites, Qaleh Bozi 1, in 2004. In 2005, under the supervision of F. Biglari, a joint team conducted test excavations at the other two sites, Qaleh Bozi 2 and, Qaleh Bozi 3. A large sample of animal bones and lithics were recovered from these sites, the largest assemblages belonging to QB2 with abundant, well-preserved macro and micro-vertebrates remains and lithic artifacts. A large sample of faunal remains was recovered in these sites. The largest faunal assemblage belongs to Qaleh Bozi 2. A considerable number of shaft fragments of the limb bones were recovered in this cave. Some specimens show impacts and breakage patterns compatible with marrow extraction. The anthropogenic activity is also evidenced in a number of burnt and cut marked bones. The Macro mammalian remains belong in majority to large and medium sized herbivores. Besides the Caprini the gazelles are abundant in the assemblage. Among the large herbivores, the dominant species are the Equids. Aurochs was also identified with remains of horn cores and the presence of Rhinoceros is attested by few bones and teeth fragments. The lithic artifacts were made from small river worn pebbles. Chain operation took place entirely at the site as shown by the high percentages of cortical flakes, some intact and tested pebbles and cobbles and cores and small debris. Façonnage technology and core reduction are present in the industry. Both hard hammerstone and probably soft hammerstone were used. There are very few Levallois elements. Tools and flakes are predominant and making up three quarters of the assemblage. The remaining artifact types consist of cores, waste and debris. The tool group is dominated by various types of scrapers, followed by the retouched pieces, notch-denticulates, borers and bifacial tools. A number of pointed tools from Qaleh Bozi 3 were selected for use-wear analysis and some use-wear traces were found on two points. These tools show edge damage, polish and scarring which indicate they were used for butchery, most probably for cutting meat.
This preliminary analysis shows that a use-wear analysis of a larger sample may yield useful additional insights into the subsistence activities of human groups on the Iranian Plateau in the Middle Paleolithic.
The analysis of a number of charcoal fragments from Middle Paleolithic layers at Qaleh Bozi 2 has allowed the identification of two different taxa including Willow or Poplar and Pistachio. This analysis shows the presence around the site of two different plant formations: open steppe-forests and riverine formations.
AMS radiocarbon dates from charcoal samples collected during the 2005 excavations at Qaleh Bozi 2 refine the dating for the Middle Paleolithic occupation of this site to Late Middle Paleolithic (OIS 3). The diversity and the significant number of large species such as equids, Rhino and Aurochs, the relative absence of carnivores, the presence of thick ash lenses, and the presence of almost the entire chain operation in Qaleh Bozi 2, indicate a possible base camp function for QB 2, probably for a number of months on a yearly basis, during the Middle Paleolithic. But the evidence from Qaleh Bozi 3 indicates short-term stays probably related to hunting activities at the Qaleh Bozi Mountain and Zayandeh Rud plain. This is indicated by the dominance of bifacial and uinfacial points in the tool-kit and also the abundance of caprids and gazelles in identifiable faunal remains.

کلیدواژه‌ها [English]

  • middle paleolithic
  • Bifacial Tools
  • Mousterian
  • Zayandeh Rud
  • Esfahan

بیگلری، فریدون، 1379، گزارش بررسی مکان­های نویافته دیرینه­سنگی در بیستون، مجله باستان‌شناسی و تاریخ، سال چهاردهم، شماره پیاپی28، صص60ـ50

بیگلری، فریدون، 1382، گزارش بررسی مقدماتی محوطه های پارینه سنگی منطقه کاشان، نقره کاران سیلک، به کوشش صادق ملک شهمیرزادی، صص 168- 151، پژوهشکده باستان شناسی، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

کمالی­زاد، ژاله، سید اصغر محمود آبادی و احمد رضائی، 1390، بررسی تاریخی و باستان­شناختی قلعه خان­لنجان (قلعه‌بزی)، اصفهان، دو فصلنامه مرمت و معماری ایران، شماره 2، صص74-63

محمدی قصریان، سیروان،  1385، نقوش صخره ای کوه قلعه بزی اصفهان، مجله باستان شناسی، شماره 1، صص. 65-62

همدانی، علی، مهدی یزدی، رحمت­اله الهامی، و محسن جاوری، 1382، کشف و معرفی اولیه پناهگاه پارینه‌سنگی در ارتفاعات قلعه‌بزیپیر بکران اصفهان. چکیده مقالات بیست و دومین گردهمائی علوم زمین. 27 الی 29 بهمن‌ماه 1382. سازمان زمین‌شناسی کشور. صفحه: 439.

Armitage, S.J., Jasim S.A, Marks A.E, Parker A.G, Usik V.I, Uerpmann H.P., 2011. The southern route "out of Africa": evidence for an early expansion of modern humans into Arabia. Science 331 (6016): 453–6

Bar Yosef, O., and L. Meignen, 2001. The chronology of the LevantineMiddle Palaeolithic period in retrospect. Bulletins et Mémoires de laSociété d’Anthropologie de Paris, 13, 269–289.

Bazgir, B., M. Otte, L. Tumunga, A. Ollé, S. G. Deo, P. Joglekard, J. M. López-Garcíae, A. Picina, D. Davoudi, J. Madega, 2014. Test excavations and initial results at the Middle and Upper Paleolithic sites of Gilvaran, Kaldar, Ghamari caves and Gar Arjene Rockshelter, Khorramabad Valley, western Iran. C. R. Palevol, http://dx.doi.org/10.1016/j.crpv.2014.01.005

Bewley, R. H., 1984. The Cambridge University Archaeological Expedition to Iran 1969. Excavations in the Zagros Mountains: Houmian, Mir Malas, Barde Spid,Iran 22, pp. 1-38.

Biglari, F., 2007. The Lower and Middle Paleolithic Occupations of Iran: A Brief Review, In Iran, Fragments from Paradise, pp.31-39, Instituto Nacional de Antropologia e Historia, Mexico City

Biglari, F. and Shidrang, S., 2006. The Lower Paleolithic Occupation of Iran, Near Eastern Archaeology 69(3–4): 160-168

Biglari, F., M. Javeri, M. Mashkour, Y. Yazdi, S. Shidrang, M. Tengberg, and K. Taheri, 2009. Test excavations at the Middle Paleolithic sites of Qaleh Bozi, Southwest of Central Iran, A preliminary report, Iran Palaeolithic, M. Otte, F. Biglari, and J. Jaubert (eds.), pp. 29-38, Proceedings of the XV World Congress UISPP, Lisbon, Vol. 28, BAR International Series, 1968.

Claud, E., F. Biglari, and J. Jaubert, 2012. Preliminary use-wear analysis of several Middle Paleolithic points from Qaleh Bozi 3 rockshelter, Central Iran, Iranian Archaeology, Vol.3: 7-13

Conard, N. J., E. Ghasidian, S. Heydari, R. Naderi, M. Zeidee, 2007. The 2006 Season of the Tübingen Iranian Stone Age Research Project in the Provinces of Fars and Markazi. Archaeological Reports 7: 43 – 67.

Conard, N., E. Ghasidian, S. Heydari, 2009. The open-air Late Paleolithic site ofBardia and the Paleolithic occupation of the Qaleh Gusheh sand dunes, EsfahanProvince, Iran. In: Otte, M., Biglari, F., Jaubert, J. (Eds.), Iran Paleolithic, pp. 141-154, Proceedings of the XV World Congress UISPP, Lisbon, Vol. 28, BAR International Series 1968.

Dibble, H.L., 1984. The Mousterian Industry from Bisitun Cave (Iran). Paleorient 10(2): 23-34.

Djamali, M., Esu, D., Gliozzi, E., Okhravi, R., Soulié-Marsche, I., 2006. Palaeoenvironment of a lacustrine-palustrine carbonate complex: Zarand Basin, Saveh, Central Iran. Palaeogeography  Palaeoclimatology Palaeoecology 237, 315-334.

Garrod, D.A.E., 1930. The Palaeolithic of Southern Kurdistan: Excavations in the Caves of Zarzi and Hazar Merd. Bulletin of the American School of Prehistoric Research, No. 6, pp. 9-43.

Heydari-Guran, S., E. Ghasidian, and N. Conard 2009 “Iranian Paleolithic sites on Travertine and Tufa formations”, In: M. Otte, F. Biglari, and J. Jaubert (eds), Iran Palaeolithic, pp. 109-124, Proceedings of the XV World Congress UISPP, Lisbon, Vol. 28, BAR International Series 1968

Hole, F., and Flannery, V, 1967. The Prehistory of Southwest Iran: A Preliminary Report. Proceedings of the Prehistoric Society 33:147-206

Jaubert, J., F. Biglari, V. Mourre, L. Bruxelles, J.-G. Bordes, S. Shidrang, R. Naderi, M. Mashkour, J.-B. Mallye, B. Maureille, Y. Quinif and W. Rendu.2009. The Middle Palaeolithic occupation of Mar-Tarik, a new Zagros Mousterian site in Bisotun massif (Kermanshah, Iran)., In: M. Otte, F. Biglari, and J. Jaubert (eds), Iran Palaeolithic. Pp. 7-27, Proceedings of the XV World Congress UISPP, Lisbon, Vol. 28, BAR International Series 1968

Jaubert, J., F. Biglari, R, Crassard, M. Mashkour, W. Rendu and S. Shidrang, 2010. Paléolithique moyen récent de la grotte de Qaleh Bozi 2 (Esfahan, Iran): premiers résultats de la campagne 2008, Iranian Archaeology, Vol.1, No.1, pp. 21-31.

Lindly, J. M. 2005. The Zagros Mousterian: a regional perspective. Anthropological research papers, No. 56, Arizona State University. Tempe (AZ).

Malek Shahmirzadi, S., 1994. A Middle Palaeolithic Scraper from the MasileBasin Near Tehran, Paléorient, Vol. 20/1, Pp.123-125.

Mashkour, M., Rendu, W. & F. Biglari, 2008. Qaleh Bozi (Isfahan) faunal remains; a Mousterian site of theIranian central Plateau. Poster- Archaeozoology of Southwest Asia(ASWA) 9, Al Ain, Abu Dhabi- UAE.

Mashkour, M., Monchot, H., Reyss, J.L., Trinkaus, E., Bailon, S., Biglari, F., Heydari S. & Abdi, K., 2009. Carnivores and their preys in the Wezmeh cave (Kermanshah, Iran): a Late Pleistocene refuge in the Zagros. International Journal of Osteoarchaeology, 19: 678-694.

 

Movius, H.L., 1953. The Mousterian Cave of Teshik Tash, Southeastern Uzbekistan, Central Asia, Bulletin of American School of Prehistoric Research, 17: 11-71

Petraglia, M. and D. Rose, J. (Eds.), 2009. The Evolution of Human Populations in Arabia:Paleoenvironments, Prehistory and Genetics. Springer Press, Netherlands.

Rezvani, H., Vahdati Nasab, H., 2010. A major Paleolithic open site at Mirak, Semnan

Province, Iran. Antiquity 84 (323). Project Gallery.

Roustaei, K., 2010. Discovery of Middle Palaeolithic occupation at high altitude in the Zagros Mountains, Iran, Antiquity, Vol.84, No. 325, Project Gallery

Sohrabi, A., Beygi, S., Safaei, H., and Nadimi, A., 2013. Study of the Mobarakeh area seismicity according to the tectonic situation and the faults, Proceedings of the first Symposium of Geology of Iranian Plateau, Kerman, 1-8.

Smith, P.E.L., 1986.Paleolithic Archaeology in Iran, The University Museum, University of Pennsylvania, Philadelphia.

Stern, Samuel M., E. Beazley and A. Dobson, 1971. The Fortress of Khan LanjanIran 9, pp. 45-57

Vahdati Nasab, H., K. Roustaei, H. Rezvani, 2010. Delazian (Mirak I): evidence ofPaleolithic settlement at the northern edge of the Iranian Central Desert. In:Matthiae, P., Pinnock, F., Nigro, L., Marchetti, N. (Eds.), Proceedings of the 6thInternational Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, vol. 2.Università di Roma ‘La Sapienza’, Roma.

Vogel, J.C., Waterbolk, H.T., 1963. Groningen radiocarbon dates IV. Radiocarbon5, 163-202.

Yazdi, M, H. R. Pakzad, R. Elhami, M. Javeri, 2008. Sedimentology and Geoarchaeology of Paleolithic (Mousterian) Lithic Tools in Central Iran, Geoscience 73: 185-186