نگاهی به پدیدهی افزایش جمعیت در زاگرس مرکزی در طول دوران مس سنگی (برپایه ی بررسی های میدانی دشت های میان کوهی نهاوند، اسدآباد، کنگاور، صحنه و هرسین در استان های همدان و کرمانشاه)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی سمت

2 استادیار گروه باستانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان

چکیده

مطالعات باستان‌شناسی منطقه‌ی زاگرس‌مرکزی به‌دلیل داشتن ویژگی‌های جغرافیایی و زمین ریخت‌شناسی ویژه، کوه‌های مرتفع و دشت‌های میان‌کوهی بزرگ وکوچک و ایجاد بستر مناسب برای تشکیل استقرارگاه‌ها در دوران مختلف، اهمیت خاصی دارد. مطالعات متعدد و محوطه‌های بسیار زیاد در این منطقه این سوال را در پی دارد که روند افزایش و یا کاهش جمعیت در این منطقه چگونه بوده و منطقه تا چه حد در سامان‌دهی این جمعیت مؤثر بوده است. برای پاسخ به این پرسش با بررسی میدانی در مجموع 152 محوطه مس‌سنگی در منطقه‌ی زاگرس‌مرکزی، از طریق شمارش استقرارگاه‌ها و وسعت احتمالی آن‌ها به مطالعه پدیده‌ی افزایش جمعیت در این دوران پرداخته شد که در این میان شواهد امر نشان از افزایش تعداد استقرارگاه‌ها از دوران مس‌سنگی قدیم به جدید در منطقه است. افزایش محوطه‌ها با افزایش استقرارگاه‌ها در گذر زمان به‌دلیل افزایش حرکت جوامع کوچ‌رو و یا با افزایش جمعیت گروه‌های انسانی و تغییر شرایط و جستجو برای محل زندگی مناسب‌تر و یا پیدا کردن زمین کافی برای مستقر شدن ارتباط معنایی دارد. به نظر می‌رسد روند تغییر ارتفاع محوطه‌ها از سطح دریا با گذر از دوران مس‌سنگی قدیم به جدید و همین‌طور افزایش تعداد محوطه‌های نزدیک به رودخانه‌های جاری در این منطقه، زمینه را برای افزایش سکونتگاه‌ها و گسترش گروه‌های جمعیتی فراهم آورده است و  نشان از این دارد که در این منطقه با یک پدیده‌ی فراگیر، یعنی افزایش جمعیت روبه‌رو هستیم. از طرف دیگر، همین تغییرات در جهت افزایش استقرارگاه‌های دوران مس‌سنگی جدید در منطقه منجر به رواج مجموعه‌ای از سیستم‌های معیشتی در منطقه می‌شود تا از این راه  جواب‌گوی نیازهای گروه‌ها باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- اسمیت، فیلیپ و کایلر یانگ، 1382، «نیروی اعداد: فشار جمعیت در غرب مرکزی زاگرس،4500-12000ق.م.»، ترجمه‌ی کوروش روستایی، مجله‌ی باستان‌شناسی و تاریخ، شماره‌ی 34، صص37-51

- بلمکی، بهزاد، علی بیننده و علمدار حاج محمدعلیان، 1385، «گزارش بررسی و شناسایی مقدماتی بخشی از حوضه‌ی رودقره‌چای و بخش حاجیلوی دشت کبودرآهنگ، همدان در سال 1381»، همایش باستان‌شناسان جوان (1385)، چاپ مقاله کامل در مجموعه پژوهش‌هایی درباره تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران (1391)، موسسه فرهنگی- پژوهشی خجند، انتشارات بصیرت

- بلمکی، بهزاد، یعقوب محمدی‌فر و عباس مترجم، 1385، «بررسی و شناسایی باستان‌شناختی آثار و محوطه‌های باستانی و تهیه‌ی پرونده‌های ثبتی بخش مرکزی همدان»، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان (منتشر نشده).

- بلمکی، بهزاد، 1387، «طبقه‌بندی سفال‌های دوران مس‌سنگی در منطقه زاگرس‌مرکزی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، دانشکده علوم انسانی (منتشر نشده).

- بلمکی، بهزاد، 1388 الف، «بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان کبودرآهنگ، بخش شیرین سو همدان»، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان (منتشر نشده)

- بلمکی، بهزاد، 1388 ب، «بررسی و شناسایی باستان‌شناختی شهرستان بهار  همدان»، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان (منتشر نشده)

- بلمکی، بهزاد، 1390، «کاوش لایه‌نگاری تپه تازه‌کند در استان همدان»، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان همدان (منتشر نشده)

- سعیدی‌هرسینی، محمدرضا، 1385، «بررسی و تحلیل داده‌های باستان‌شناختی حوضه رودخانه گاماسیاب در دوران مس‌سنگی»، رساله‌ی دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی (منتشر نشده).

- شاخت، رابرت، 1381، «فرهنگ‌های تاریخی اولیه، باستان‌شناسی غرب ایران»، به کوشش: فران هول، ترجمه‌ی زهرا باستی، تهران، سمت، صص 89-340.

- محمدی‌فر، یعقوب، 1381 الف، «گزارش بررسی و شناسائی باستان‌شناسی دشت کنگاور»، آرشیو میراث فرهنگی استان کرمانشاه (منتشر نشده).

- محمدی‌فر، یعقوب، 1381ب، «گزارش بررسی و شناسائی باستان‌شناسی دشت صحنه»، آرشیو میراث فرهنگی استان کرمانشاه (منتشر نشده).

- محمدی‌فر، یعقوب، 1381 ج، «گزارش بررسی و شناسائی باستان‌شناسی بخش خزل نهاوند نهاوند»، آرشیو میراث فرهنگی استان همدان (منتشر نشده).

- محمدی‌فر، یعقوب، 1381 د، «گزارش بررسی و شناسائی باستان‌شناسی دشت اسدآباد»، آرشیو میراث فرهنگی استان همدان (منتشر نشده).

- مترجم ، عباس، 1381، «گزارش بررسی و شناسائی باستان‌شناسی هرسین»، آرشیو میراث فرهنگی استان کرمانشاه (منتشر نشده).

- نبوی، محمدحسن، 1355، دیباچه‌ای بر زمین‌شناسی ایران، سازمان زمین‌شناسی کشور، تهران.

- قبادیان، عباس، 1369، سیمای طبیعی فلات ایران، در ارتباط با بهره‌برداری کشاورزی، احیاء  و بازسازی منابع طبیعی کشور، تهران، دانشگاه شهید باهنر کرمان

- هول، فرانک، 1381، «باستان‌شناسی دوره‌ی روستانشینی، باستان‌شناسی غرب ایران»، به کوشش: فرانک هول، ترجمه‌ی زهرا باستی، تهران، سمت، صص 50-156.

 

- Abdi, k., 2003, The Early Development of Pastoralism in the Central Zagros Mountains, Journal of World Prehistory, Vol. 17, No. 4, December 2003 ( C° 2003)

- Balmaki, B. and Niknami, K. A. 2012, Survey of New Discovered Chalcolithic Sites in Northern Hillside of Alvand Mountains (Eastern Central Zagros Mountains), Researcher; 4(10), pp 23-8

- Balmaki, B. and Niknami, K. A. ُSaeedi, M., R. 2013, Analyzing Typical Characteristics of Central Zagros Potteries during the Chalcolithic Period, Archaeological Discovery, Vol.1, No.2, 23-31

- Braidwood, L. S., R. Braidwood, B. Howe, C. A. Reed, and P. J. Watson, 1983, Prehistoric archaeology along the Zagros flanks, Oriental Institute Publications 105, Chicago, and University of Chicago Press.

- Braidwood, R., J., 1958, Near Eastern prehistory, Science 127, pp. 1419-30.

- Braidwood, R. J., 1960a, Seeking the world’s first farmers in Persian Kurdistan, Illustrated London News Oct. 22: 695-7.

- Braidwood, R. J., 1960b, Preliminary investigations concerning the origins of food-production in Iranian Kurdistan, British Association for the Advancement of Science, 17: 214–18.

- Contenau, G. and R. Ghirshman, 1935, Fouilles De Tepe Giyan, pres De Nahavend, 1931-1932, Geuthner, Paris

- Gilbert, A. S., 1975, Modern nomads and prehistoric pastoralists: The limits of analogy, The Journal of Ancient Near Eastern Society of Columbia University 7: 53-71.

- Gieze, P., Makris, J. Akashe, B. Rower, P. Letz and M. Mostaanpour, 1985, Seismc crustal studies in southern Iran, between the Centeral Iran and the Zagros belt, Int.Geodynamic Project in Iran ،G.S.I, Report No. 5, pp. 61-89

- Goff, C., 1971, Luristan before the Iron Age, Iran, Vol. IX: 131-52

- Hamlin, C, 1975, Dalma Tepe, Iran, Vol. XIII: 111-129

- Henrickson, E. F., 1985, An updated chronology of the Early and Middle Chalcolithic of the Central Zagros Highlands western Iran, Iran, Vol. XXIII, pp63-108.

- Henrickson, E. F., 1985a, The early development of pastoralism in the Central Zagros Highlands ،Luristan،, Iranica Antiqua 20: 1-42

- Henrickson, E. F., 1991, The Chalcolithic period in The Zagros  Highlands, Encyclopedia Iranica, volume V, Yarshater, E. (ed), Mazda Publisher, Costa Mesa, California

- Howel, R., 1979, Survey of the Malayer plain, Iran, Vol XIII, pp156-57

- Smith, P., E., L., 1976, Reflections on four seasons of excavationsat Tapeh Ganj Dareh, in F. Bagherzadeh (ed.), proceedings of the IVth annual symposium on archaeological research in Iran. Iranian Centre for Archaeological Research, Tehran, 11–22.

- Smith, P., E., L., 1990, Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran,World Archaeology 21(3), 323–335.

- Smith P. E. L., and P. Mortensen, 1980, Three new early Neolithic sites in western Iran, Current Anthropology 21(4), 511–512.

- Levine, L. D, 1974, Archaeological investigations in the Mahidasht Western Iran, paleorient 2

- Levine, L.D., 1975a, The excavation at Seh Gabi, in: Bagherzadeh, F. (ed), Proceedings of the IIInd.  Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, Iranian Center for Archaeological Research Tehran: 31-44.

- Levine, L.D. and Mcdonald, M., 1977, The Neolithic and Chalcolithic period in Mahidasht, Iran Vol XV

- Levine, L.D. and T.C. Jr. Young, 1986, A summary of the ceramic Assemblage of the central western Zagros from the Middle Neolithic to the Late third millennium B.C, colloques internationaux CNRS Prehistoirede La Mesopotamie 17-18-19 December 1984, Paris

- Meldgaard J., P. Mortensen and H. Thrane, 1963, Excavation at Tepe Guran, Luristan. Acta Archaeologica 34: 97–133.

- Mortensen, P., 1972, Seasonal camps and early villages in the Zagros, in: Ucko, P., Tringham, R., and Dimbeleby, G. W. (eds.), man, settlement and urbanism, Duckworth, London, pp., 293-7.

- Mortensen, P., 1974, A survey of prehistoric settlements in Northern Luristan, Acta Archaeologia No. 45: 1-47

- Young. T. C. Jr., 1963, Dalma Painted Waer,  Expedition, winter 1963

- Young, T. C. Jr., 1966, Survey in western Iran 1961, Journal of Near Eastern Studies, 25 A

- Young, T. C. Jr., and Ph. E. L.Smith, 1966, Research in the Prehistory of Central Western Iran, Science no 153

- Young, T. C. Jr., 1969, Excavation at Godin Tepe,  first  progress Report, Royal Ontario Museum, vol. I & II

- Young.T.C. Jr. and L.D. Levine, 1974, Excavation of the Godin project: Second Prrogress Report. Occasional Papers no.26, Art and Archaeology, Toronto, Royal Ontario Museum

- Young, T.C. Jr., 1975a, An archaeological survey of the Kangavar valley, proceedings of the IIInd Annual symposium on Archaeological research in Iran, Tehran, Iran, 1974.

- Young. T. C. Jr., 1975 b, Kangavar Valley survey, Iran, no3: 191-3

- Zagarell, A., 1975, Archaeological survey in the north west Bakhtiari mountains, in: Bagherzadeh, F. (ed.), proceedings of the 2nd annual symposium on archaeological Research in Iran, Iranian Center for Archaeological Research, Tehran, pp. 145-8.