به کارگیری روش طیف سنجی فلورسانس اشعه ایکس (WDXRF) در مطالعه سکه های نقره ای ساسانیان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فیزیک دانشگاه بوعلی سینا

2 استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه آزاد واحد ورامین-پیشوا

چکیده

مطالعه‌ی اشیاء باستانی با استفاده از روش‌های غیر مخرب که به نمونه‌های باستانی آسیب نمی‌رساند، امری متداول در دنیای امروزی گردیده است. تکنیک‌هایی نظیر  PIXE (تابش اشعه ایکس القا شده توسط پروتون)، XRF (فلورسانس اشعه ایکس)، XRD (پراش اشعه ایکس) برای این منظور به‌کار گرفته شده‌اند. در این پژوهش نیز ترکیب شیمیایی 16 سکه نقره متعلق به شاهان ساسانی هم‌چون: پیروز، بلاش، قباد اول، خسرو اول، هرمز چهارم، خسرو دوم، و اردشیر سوم که در موزه ملی ایران واقع در تهران موجود می‌باشند، با استفاده از فلورسانس اشعه ایکس (XRF) به‌صورت علمی مورد مطالعه قرار گرفته است. در کنار نقره به‌عنوان عنصر اصلی، فلزاتی هم‌چون آهن، طلا و سرب مشاهده شدند. با اطلاعاتی که تاکنون به‌دست آمده است، بعضی عناصر نقش عناصر ردیاب و شاخص را بازی می‌کنند که از روی حضور و یا عدم حضور آن عناصر و هم‌چنین درصد آن‌ها، می‌توان به نتایج مهمی از قبیل اصل بودن و یا تقلبی بودن سکه‌ها رسید. هم‌چنین آنالیز عنصری اشیاء باستانی اطلاعاتی درباره شرایط سیاسی و اقتصادی پادشاهان مورد علاقه فراهم می‌کند. تأثیر جنگ‌های طولانی و شکست یا پیروزی شاهان را می‌توان در کم و زیاد شدن نقره موجود در سکه‌ها دید. در واقع قدرت سیاسی بر قدرت اقتصادی تأثیر می‌گذارد و هم‌چنین قدرت اقتصادی تقویت حکومت و سیاست را به همراه دارد. شاهان آن دوره برای ضرب سکه‌های خود از چه معادنی استفاده می‌کردند؟ سوالی که در این پژوهش سعی شده است تا به آن پاسخ داده شود. برای استحصال نقره از دو نوع معدن سرب به‌نام‌های سروسایت و گالنا استخراج صورت می‌گرفته است. به‌نظر می‌رسد نقره به‌کار رفته در سکه‌های مورد مطالعه در این تحقیق که در ضرابخانه‌های استخر، اردشیرخوره، دارابگرد، رامهرمز، بیشاپور، اکباتان و سیستان ضرب شده‌اند، از معادن سروسایت استخراج شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Application of WDXRF Spectrometry to Study the Sassanian Silver Coins

نویسندگان [English]

  • Mahdi Hajivaliei 1
  • bita sodaee 2
1 Faculty member
چکیده [English]

The study of ancient materials with help of non-destructive techniques is a routine work in international museums. Techniques such as Proton Induced X-Ray Emission (PIXE), X-Ray fluorescence (XRF), and X-Ray Diffraction are being used. Coins show an important role in our cultural heritage and they also have usually high artistic and cultural value. The Sassanid Empire is the name used for the 3rd Iranian dynasty and the second Empire after Median Kingdom. The Sassanid Empire was founded by Ardeshir I in 224 A.D. after the fall of the Arsacid Empire. The Sasanian Empire was one of the most remarkable empire and civilizations of the 1st Millennium A.D. As one of the two great powers of late antiquity, the Sasanian domain eventually encompassed not only the modern day of Iran and Iraq, but also controlled or influenced the greater part of Central Asia, Afghanistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Caucasus, Armenia, Georgia and the Near East. Throughout its existence, the Sassanid Empire had been an absolute monarchy. It ended when the last Sassanid king, Yazdegerd III (632-652 A.D.), lost a 14-year struggle to drive out the expanding Islam. Studying the Sasanian coins, we come to know that they brought about a standardization of weights and the minting of coinage which was directed from above and under the control of the imperial administration. One of these standard coins is silver coin (drachma) which in weight was about 4.25 grams. Techniques of investigation such as wavelength dispersive X-ray fluorescence (WDXRF) analysis can be applied non-destructively without sample preparation. A typical WDXRF system consists of an X-ray tube, a specimen support holder, a primary collimator, an analyzing crystal and a tandem detector. The instrument applied for this study is PW 2404 which made by Philips Company. The resulting fluorescence is resolved by a lithium fluoride (LiF) 220 crystal, and detected by a flow counter. The chemical composition of 16 Sasanian silver coins, collected in National Museum of Iran, was studied by using wavelength dispersive X- ray fluorescence. These coins are belonging to different kings such as Pirouz, Belash, Kavad I, Khosrow I, Hormuz IV, Khosrow II, and Ardeshir III. The metals such as Fe, Cu, Au, and Pb in addition to Ag were observed. The elemental analysis provides information about the economic and political conditions of interested kings. Two type of silver mines were used, galena and cerussite. The cupellation, which is applying for exploration of Galena after oxidation of Pb and Zn, may lead to obtain Ag. Since Au has not been separated from mines, its amount remains the same with coins.  In two coins the amount of silver goes down. One of the studied coins belongs to Kavad I and another one belongs to Khosrow II. It may be related to weakness of these kings in short period and they had to increase the amount of Cu for a period of time. If we look at Istakhr and Ardeshir khoreh mint houses, we will find even more. Pirouz, Kavad I, Khosrow II, and Ardeshir III were using Istakhr mint house. The content of silver was remain constant about 96 percent, except in the case of Khosrow II, which became 92 % and still it was good amount among Khosrau II coins. The same thing can be seen for Ardeshir khoreh mint house i.e. Pirouz and Kavad I struck coins with 95 percent silver, but Belash struck coins with 90 percent silver. Since Belash was not a powerful king, and he ruled only four years and therefore the observations confirm the historical evidences. It seems that the silver used in all the Sasanian silver coins, which had been minted in different mint houses, have been extracted from cerussite (PbCO3) mines. In the same mint house, different percentage of silver was observed which might reflect the debasement of coins due to instability and weakness of related kings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • WDXRF
  • Sassanian
  • mint
  • Elemental Enalysis
  • Silver

- پروکوپیوس، 1391، جنگ‌های پارسیان ایران و روم، ترجمه: محمد سعیدی، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ پنجم، تهران.

- پیگلوسکایا، نینا، 1387، شهرهای ایران در زمان پارتیان و ساسانیان، ترجمه عنایت الله رضا، انتشارت علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، تهران.

- تاریخ ایران کمبریج، 1389، ویراسته احسان یارشاطر، ترجمه تیمور قادری، جلد سوم (ساسانیان)، انتشارت مهتاب، تهران.

- نولدکه، تئودور، 1387، تاریخ ایرانیان و عرب ها، ترجمه عباس زریاب، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ دوم، تهران.

- دریایی، تورج، 1390، تاریخ شاهنشاهی ساسانی، ترجمه مرتضی ثاقب فر، انتشارت ققنوس،چاپ پنجم، تهران.

- زرین کوب، عبدالحسین، روزبه زرین کوب، 1387، تاریخ ایران باستان (4) تاریخ سیاسی ساسانیان، انتشارات سمت، تهران.

- شیپمن، کلاوس، 1383، تاریخ شاهنشاهی ساسانی، ترجمه فرامرز نجد سمیعی، انتشارت سازمان میراث فرهنگی پژوهشکده زبان و گویش، تهران.

- عبدالعظیم، رضایی، 1386، تاریخ ده هزار ساله ایران از ساسانیان تا انقراض آل زیار، جلد دوم، انتشارت اقبال، چاپ هفدهم، تهران.

- کریستین سن، آرتور، 1384، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، انتشارات نگاه، چاپ مکرر (اول نگاه)، تهران،.

- گیرشمن، رومن، 1388، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نوردهم، تهران.

- یارشاطر ، احسان و همکاران، 1373، ترجمه حسن انوشه، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، جلد سوم-قسمت اول،پژوهش دانشگاه کمبریج، انتشارات امیرکبیر.

- Bacharach, J.L., Gordus, A.A., 1972. The Purity of Sasanian Silver Coins: An Introduction. Journal of the American Oriental Society. 92(2) , 280-283.

- Frye, R.N. 2005. The Sassanians, Ch.14, The Cambridge Ancient History XII, Cambridge University Press, Cambridge, 461-480.

- Gordus, A.A., 1967. Quantitative Non-destructive Neutron Activation analysis of silver in coins, Archaeometry. 10(1), 78-86.

- Guerra, M.F, 2004. Fingerprinting ancient gold with proton beams of different energies, Nucl. Instr.and Meth. B 226(1-2), 185-198.

- Hajivaliei, M., Mohammadifar, Y.,Ghiyasi, K., Jaleh, B.,Lamehi-Rachti, M., Oliaiy, P.,2008, Application of PIXE to study ancient Iranian silver coins, Nucl. Instr.and Meth. B 266, 1578-1582.

- Hajivaliei M., Khademi Nadooshan F., 2012, Compositional study of Parthian silver coins using PIXE technique, Nucl. Instr.and Meth B 289, 56 -58.

- Flament C. and Marchetti P., 2004,Analysis of ancient silver coins, Nucl. Instr.and Meth B 226, 179-184.

- Hughes .M.J., Hall, J. A., 1979. X-ray fluorescence analysis of late Roman and Sasanian silver plate, Journal of Archaeological Science, 6(4), 321-344.

- Kallithrakas-Kontos.N., Katsanos, A.A., Touratsoglou, J., 2000.Trace element analysis of Alexander the Greats silver tetradrachms mint in Macedonia, Nucl. Instr.and Meth. B 171(3), 342-349.

- Kantarelou V., Ager F.J., Eugenidou D., Chaves F., Andreou A., Kontou E., Katsikosta N.,

- Respaldiza M.A., Serafin P., Sokaras D., Zarkadas C., Polikreti K., Karydas A.G., 2011, X-ray Fluorescence analytical criteria to assess the fineness of ancient silver coins: Application on Ptolemaic coinage, Spectrochimica Acta B 66, 681-690.

- Meyers P., 2003. Production of silver in Antiquity: ore Type identified based upon elemental compositions of ancient silver artifacts, Patterns and Process. A Festschrift in Honor of Dr.Edward V. Sayre, 271- 288.

- Nayak, P.K., Rautray, T.R., Vijayan, V., 2004. EDXRF: A non-destructive technique for multi-elemental analysis of coins. Indian Journal of pure & applied physics, 42, 319-322.

- Rautray, T.R., Nayak, S.S., Tripathy, B.B., Das, S., 2011. Analysis of ancient Indian silver punch-marked coins by external PIXE. Appl. Radiat. Isot. 69 (10), 1385-1389.