مطالعه فرایند تولید مفرغ در اشیاء محوطه عصر آهن مارلیک گیلان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیئت علمی گروه مرمت آثار تاریخی دانشکده مرمت، دانشگاه هنر اصفهان

2 عضو هیئت علمی/ دانشکده مرمت/ دانشگاه هنر اصفهان

3 عضو هیئت علمی/دانشکده مرمت/دانشگاه هنر اصفهان

چکیده

فناوری تولید و استفاده از مفرغ جهت ساخت اشیاء متنوع آیینی و کاربردی از ویژگی‌های فلزگری عصر آهن در نقاط مختلف ایران است. یافته‌های مفرغی محوطه مارلیک را می‌توان یکی از مجموعه‌های مهم فلزگری مفرغ در عصر آهن ایران دانست. می‌توان گفت که مجموعه فلزات به‌دست‌ آمده از کاوش‌های این محوطه باستانی از لحاظ دوره، منطقه و محتوای تاریخی یکی از یافته‌های مهم باستان‌شناسی در بیش از 80 سال مطالعات علمی باستان‌شناسی در ایران هستند که نیاز به مطالعه‌ی دقیق ساختار و ترکیب اجزاء تشکیل‌دهنده‌ی آن‌ها از دیدگاه فلزگری باستانی جهت شناخت هر چه بهتر این آثار مهم از نظر دوره، ضروری به نظر می‌رسد. در این مقاله، نتایج مطالعات آزمایشگاهی بر روی ترکیب شیمیایی تعدادی از اشیاء محوطه عصر آهن مارلیک ارائه شده است. تعداد 25 نمونه از اشیاء مفرغی مارلیک با استفاده از روش ICP-MS آنالیز شده و نتایج آن‌ها با آنالیزهای انجام‌شده بر روی تعدادی دیگر از اشیاء مارلیک در گذشته مقایسه شده است. نتایج بیانگر تولید مفرغ با میزان قلع متفاوت در نمونه‌های مختلف است. وجود میزان قلع متفاوت در نمونه‌های مختلف می‌تواند به‌دلیل استفاده از روش‌های استحصال و آلیاژسازی غیرکنترلی، مانند استحصال توأم سنگ‌ معدن‌های مس و قلع یا سمانته‌ کردن، باشد. درعین‌حال، نمونه‌های آنالیز شده در این پژوهش از نظر میزان عناصر دیگر، مانند ارسنیک و سرب، با نمونه‌های آنالیز شده پیشین تفاوت‌هایی را نشان می‌دهند. مقایسه ترکیب نمونه‌ها از نظر میزان عناصر فرعی بر اساس نسبت ارسنیک به آنتی‌موان و نقره به نیکل نیز تفاوت‌هایی را در برخی نمونه‌ها به نمایش می‌گذارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- طلایی، حسن، 1387، عصر مفرغ ایران، انتشارات سمت، تهران، چاپ دوم.

- نگهبان، عزت الله، 1378، حفاری‌های مارلیک، انتشارات پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران.

 

- Abdi, K., 2010, Marlik, in Encyclopaedia Iranica Online, Last Updated: March 15, 2010, http://www.iranicaonline.org/articles/marlik.

- Coghlan, H. H., 1975, Notes on the Prehistoric Metallurgy of Copper and Bronze in the Old World, Oxford: Occasional Paper on Technology 4, 2nd Ed.

- Egami N., Fukai, S., Sono, T., 1965, Dailaman I, The Excavation at Ghalekuti and Lasulkan, 1960, Tokyo University Iraq-Iran Archaeological Expedition, Report 6, Tokyo.

- Egami N., Fukai, S., Masuda, S., 1966, Dailaman II, The Excavations at Noruzmahale and Khoramrud, 1960, Th, e Tokyo University Iraq-Iran Archaeological Expedition, Report 7, Tokyo.

- Figueiredo E, Silva RJC, Senna-Martinez SC, Araújo MF, Fernandes FMB, Inês Vaz JL (2010) Smelting and recycling evidences from the Late Bronze Age habitat site of Baiões (Viseu, Portugal). Journal of Archaeological Science 37:1623-1634.

- Fleming, S. J., V. C. Pigott, C. P. Swann, S. K. Nash, E. Haerinck, and B. Overlaet, 2006, The Archaeometallurgy of War Kabud, Western Iran. Iranica Antiqua XLI: 31-57.

- Fleming, S. J., V. C. Pigott, C. P. Swann, and S. K. Nash, 2005, Bronze in Luristan: Preliminary Analytical Evidence from Copper/bronze Artifacts Excavated by the Belgian Mission in Iran. Iranica Antiqua XL: 35-64.

- Fukai S., Ikeda, J., 1971, Dailaman IV. The Excavation at Ghalekuti II and I, 1964, Tokyo University Iraq-Iran Archaeological Expedition, Report 12, Tokyo.

- Haerinck, E., 1988, The Iron Age in Guilan: proposal for a Chronology, in Bronzeworking Centres of Western Asia, c. 1000-539 B.C., ed. J. Curtis, London, Kegan Paul International, pp. 63-78.

- Hauptmann A, Maddin R, Prange M (2002) On the Structure and Composition of Copper and Tin Ingots Excavated from the Shipwreck of Uluburun, Bulletin of the American Schools of Oriental Research 328:1-30.

- Moorey, P. R. S., 1982, Archaeology and Pre-Achaemenid Metalworking in Iran: A Fifteen Year Retrospective. Iran 20:81-101.

- Mortazavi M, Salehi Kakhki A, Golozar MA, Talái H (2011) Preliminary Metallurgical Investigation of Copper-Based Artifacts at Tepe Sagzabad in Qazvin Plain, Iran (1500-800 BC). Iranian Journal of Archaeological Studies 1:49-59.

- Muhly J. D., 1985, Sources of tin and the beginnings of bronze metallurgy, American Journal of Archaeology, 89, pp: 275-291.

- Murillo-Barroso M, Pryce TO, Bellina B, Martinón-Torres M (2010) Khao Sam Kaeo- An Archaeometallurgical Crossroads for Trans-asiatic Technological Traditions, Journal of Archaeological Science 37:1761-72.

- Negahban, E. O., 1995, Deylaman (District), In Encyclopedia Iranica, Yarshater E. (ed.), Vol. VII, Fasc. 4, pp. (337), Routledge & kegan Paul, London and New York.

- Negahban, E. O., 1989, Pendants from Marlik, Iranica Antiqua 24, 175-198.

- Negahban, E. O., 1983, Metal Vessels from Marlik (Prahistorische Bronzefunde), Abteilung II, Band 3, Munchen.

- Negahban, E. O., 1981, Maceheads from Marlik, American Journal of Archaeology, 85/4, 367-378.

- Nezafati N (2006) Au-Sn-W-Cu-Mineralization in the Astaneh-Sarband Area, West Central Iran, including a comparison of the ores with ancient bronze artifacts from Western Asia, PhD Dissertation, Der Geowissenschaftlichen Fakultät, Der Eberhard-Karls-Universität Tübingen, Germany.

- Nezafati N, Pernicka E, Momenzadeh M (2006) Ancient tin: Old question and a new answer. Antiquity 80:308.

- Oudbashi, O., Davami, P., 2014, Metallography and microstructure interpretation of some archaeological tin bronze vessels from Iran, Materials Characterization, 97, pp: 74–82.

- Oudbashi, O., S. M. Emami, M. Malekzadeh, A. Hassanpour, and P. Davami, 2013, Archaeometallurgical Studies on the Bronze Vessels from "Sangtarashan", Luristan, W-Iran, Iranica Antiqua XLVIII: 147-174.

- Oudbashi O, Emami SM, Davami P., 2012, Bronze in Archaeology: A Review of the Archaeometallurgy of Bronze in Ancient Iran. In: Collini L, editor. Copper Alloys-Early Applications and Current Performance-Enhancing Processes, Rijeka: InTech Open Access Publication,153- 178.

- Pigott, V. C., 2004, On the Importance of Iran in the Study of Prehistoric Copper-Base Metallurgy, In Persia's Ancient Splendour, Mining, Handicraft and Archaeology, Stöllner T., Slotta R. & Vatandoust A. (eds.), pp. (28-43), Deutsches Bergbau- Museum, Bochum.

- Pigott, V. C., 1990, Bronze; in Pre-Islamic Iran, In Encyclopedia Iranica, Yarshater E. (ed.), Vol. IV, Fasc. 5, pp. (457-471), Routledge & Kegan Paul, London and New York.

- Pigott, V. C., H. C. Rogers, and S. K. Nash, 2003, Archaeometallurgical investigations at Tal-e Malyan: The evidence for tin-bronze in the Kaftari phase, In Yeki Bud, Yeki Nabud: Essays on the archaeology of Iran in honor of William M. Sumner. ed. N. F. Miller and K. Abdi. Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, 161-175.

- Pigott, V. C., Howard, S. M. and S. M. Epstein, 1982, Pyrotechnology and Culture Change at Bronze Age Tepe Hisar (Iran), In Early Pyrotechnology, The Evolution of the First Fire- Using Industries, Wertime, T. A. and S. A. Wertime, (Eds.), Washington D. C., 215-236.

- Pollard, M., Batt, C., Stern, B., Young, S. M. M., 2006, Analytical Chemistry in Archaeology, Cambridge University Press, New York.

- Pulak C (2000) The Copper and Tin Ingots from the Late Bronze Age Shipwreck at Uluburun, In: Yalchin U (ed), Anatolian Metal I, Der Anschnitt 13, Deutsches Bergbau-Museum, Bochum, pp 137-157.

- Sono, T., Fukai, S., 1968, Dailaman III, The Excavations at Hassani Mahale and Chlekuti, 1964, The Tokyo University Iraq-Iran Archaeological Expedition, Report 8, Tokyo.

- Thornton, C. P., 2010, The rise of Arsenical Copper in Southeastern Iran, Iranica Antiqua, XLV, pp: 31-50.

- Thornton, C. P., 2009, The Emergence of Complex Metallurgy on the Iranian Plateau: Escaping the Levantine Paradigm, Journal of World Prehistory 22: 301-327.

- Thornton, C. P., Lamberg-Karlovsky, C. C., Liezers, M., Young, S. M. M., 2002, On Pins and Needles: Tracing the Evolution of Copper-base Alloying at Tepe Yahya, Iran, via ICP-MS Analysis of Common-place Items. Journal of Archaeological Science 29: 1451-1460.

- Tylekote, R. F., 1972, A Metallurgical Examinationof Some Objects from Marlik, Iran, Bulletin of the Historical Metallurgy Group, 6.

- Valério P, Monge Soares AM, Silva RJC, Araújo MF, Rebelo P, Neto N. Santos R, Fontes T (2013) Bronze Production in Southwestern Iberian Peninsula: the Late Bronze Age metallurgical workshop from Entre Águas 5 (Portugal). Journal of Archaeological Science 40:439-51.

- Valério P, Silva RJC, Monge Soares AM, Araújo MF, Fernandes FMB, Silva AC, Berrocal-Rangel L, (2010) Technological continuity in Early Iron Age bronze metallurgy at the South-Western Iberian Peninsula- a sight from Castro dos Ratinhos, Journal of Archaeological Science 37:1811–1819.

- Vander Voort GF (2009) Metallographic Examination of Bronze Bracelets from Hasanlu. Microscopy and Microanalysis 15:1516-1517,

- Vatandoost-Haghighi, A. R., 1977, Aspects of Prehistoric Iranian Copper and Bronze Technology, Ph.D. dissertation, Institute of Archaeology, Lon‌don.