تأملی بر فرآیند نوسنگی شدن در منطقه ی جنوب شرق دریای مازندران و فلات مرکزی ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه باستانشناسی دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشجوی دکترای باستانشناسی دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

در شماره‌ی 4 مجله‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران مقاله‌ای تحت عنوان «نوسنگی و نوسنگی‌شدن در سرزمین‌های پست شرق مازندران بر اساس بررسی‌های باستان‌شناختی» منتشر شده است که موضوع مورد بحث و برخی مفاهیم به‌کار رفته در آن مقاله، دستاویز نگارش مقاله‌ی حاضر شده است. نویسندگان مقاله‌ی مزبور بر اساس حضور محوطه‌های میان‌سنگی هم‌چون غارهای علی‌تپه، هوتو، کمربند و کمیشان و شناسایی تعدادی محوطه‌ی نوسنگی از طریق بررسی در اطراف این غارها، فرآیند نوسنگی‌شدن در منطقه‌ی جنوب‌شرق دریای مازندران را بومی تلقی کرده‌ و بدون توجه به داده‌های معیشتی، صرفاً بر اساس پراکنش محوطه‌های فراپارینه‌سنگی و نوسنگی در منطقه و تغییر در فناوری دست‌افزارهای سنگی حاصل از کاوش‌های صورت گرفته در محوطه‌های غاری، به مطالعه‌ی چنین فرآیندی در منطقه‌ی جنوب‌شرق دریای مازندران دست یازیده‌اند. مفاهیم مقاله‌ی مورد بحث هم‌چون نوسنگی‌شدن، تئوری نوانتشارگرایی، بومی بودن فرآیند نوسنگی‌شدن در منطقه و طریقه‌ی مطالعه‌ی فرآیند گذار از فراپارینه‌سنگی به نوسنگی در این مقاله به بوته‌ی نقد گذاشته شده و سپس بر اساس تئوری نوانتشارگرایی و داده‌های موجود به تبیین فرآیند نوسنگی‌شدن در منطقه‌ی جنوب‌شرق دریای مازندارن پرداخته شده است. داده‌های موجود برای مطالعه‌ی فرآیند نوسنگی‌شدن منطقه‌ی جنوب‌شرق دریای مازندران از کاوش‌های غارهای علی‌تپه، کمربند، هوتو و کمیشان و کاوش محوطه‌ی نوسنگی بی‌سفال سنگ‌چخماق در حاشیه‌ی شمالی دشت کویر ایران، حاصل شده است و نگارندگان با مرور داده‌های معیشتی، استقراری و اقلیمی در منطقه‌ی جنوب‌شرق دریای مازندران به این نتیجه دست یافته‌اند که بر اساس داده‌های موجود فرآیند نوسنگی‌شدن در منطقه به‌صورت برون‌زا بوده و سبک زندگی نوسنگی از منطقه‌ی شرق هلال‌حاصلخیزی به منطقه معرفی شده است. با این‌حال دانش ما در زمینه‌ی نحوه‌ی مهاجرت افراد یا ایده و همچنین برهم‌کنش میان مردمان کشاورز تازه رسیده به منطقه با شکارچیان-گردآرونده خوراک بومی منطقه اندک است

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- رمضان‌پور، حسین، گاراژیان، عمران، ولی‌پور، حمیدرضا، 1393، «نوسنگی و نوسنگی‌شدن در سرزمین‌های پست شرق مازندران بر اساس بررسی‌های باستان‌شناختی»، مجله‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 4، دوره‌ی سوم، صص 97-116.

- روستایی، کوروش، 1393، «فرآیند نوسنگی گرایی در شمال شرق فلات ایران»، رساله‌ی دکترای باستان شناسی پیش‌ازتاریخ، دانشگاه تربیت مدرس، (منتشر نشده).

- فلنری، کنت، 1379، «آغاز روستانشینی: مقایسه‌ای بین ساختار معماری روستاهای آغازین در خاور نزدیک و آمریکای مرکزی»، ترجمه: کامیار عبدی، اثر، شماره‌ی 32-31، صص 158-130.

- قمری‌فتیده، محمد، وحدتی‌نسب، حامد، موسوی، سیدمهدی، 1394، «نوسانات آب دریای مازندران از هزاره‌ی سوم تا هزاره‌ی اخیر و تأثیر آن بر پراکنش مراکز استقراری در جنوبشرق دریای مازندران»، مجله‌ی جغرافیای طبیعی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران، دوره‌ی 47، شماره‌ی 1، صص 37-56.

- وحدتی‌نسب، حامد، 1393، «گزارش فصل اول طرح 5 ساله‌ی بررسی‌های پارینه‌سنگی شمال دشت کویر، محدوده کویر چاه‌جم، دامغان، استان سمنان»، آرشیو پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی، (منتشر نشده).

- وحدتی‌نسب، حامد، 1394، «تطور فرهنگی جوامع‌انسانی در پیرامون فلات‌مرکزی ایران از آغاز تا پایان اهلی سازی ها؛ بازگفت انگاره‌ی سازش پذیریِ فرهنگی»، باستان‌پژوهی، دوره‌ی جدید، سال نهم، شماره‌ی 17، صص 128-141.

- وحدتی‌نسب، حامد، جایز، مژگان، 1390، «فناوری و گونه‌شناسی مجموعه‌ی دست‌افزارهای سنگی غار کمیشان، مازندران»، مجله‌ی باستان‌شناسی و تاریخی، سال بیست و پنجم، شماره‌ی دوم، شماره‌ی پیاپی 50، بهار و تابستان، صص 56- 78.

- وحدتی‌نسب، حامد، فیض، زینب، 1393، «بررسی و شناسایی محوطه‌های پارینه‌سنگی در حاشیه‌ی شمالی دشت کویر ایران در حدفاصل بین سمنان و سرخه»، مجموعه مقالات دوازدهمین گردهم‌آیی سالانه باستان‌شناسی ایران، به کوشش: کوروش روستایی، صص 465-468.

- وحدتی‌نسب، حامد،  روستایی، کوروش، رضوانی، حسن، 1386، «دلازیان (میرک 1) شاهدی بر استقرار پارینه‌سنگی در حاشیه‌ی شمالی کویر مرکزی ایران»، نامه‌ی پژوهشگاه، شماره‌ی پی در پی 20 و 21، صص 9-14.

- Ammerman, A., Cavali –Sforza, L., 1984, The Neolithic transition and the Genetics of population in Europe, Princeton: Princeton University Press.

- Bar-Yosef, O., 1998, “On the nature of transitions: the middle to upper Paleolithic and the Neolithic revolution”, Cambridge Archaeological Journal 8: 141-163.

- Barker, G., 2006, The agriculture revolution in prehistory: way did foragers become farmers, Oxford: Oxford university press.

- Bar-Yosef, O., 2009, “Social changes triggered by the Younger Dryas and the early Holocene climatic fluctuations in the Near East”, in: Christopher T. Fisher, J. Brett Hill and Gary M. Feinman (eds.), The archaeology of environmental change, pp.192-208, Tucson: The University of Arizona Press.

- Bar-Yosef, O., 2011, “Climatic fluctuations and early farming in West and East Asia”, Current Anthropology 52/S4: 175-193.

- Bar-Yosef, O., 2013, “Nile valley-Levant interactions: an eclectic review”, in: Noriyuki Shirai (ed.), Neolithisation of Northeastern Africa, pp. 237-249, Studies in early Near eastern production, subsistence and environment 16, Berlin: ex oriente.

 Bar-Yosef, O. & Meadow, R., 1995, “The Origins of agriculture in the Near East”, in: T. Douglas Price and Anne Birgette Gebauer (eds.), Last hunters, first farmers: new perspectives on the prehistoric transition to agriculture, pp.39-94, Santa Fe: School of American Research Press.

- Bellwood, P., 2001, early Agriculturalist Population Diasporas? Farming, Languages, and Genes, Annual Review of Anthropology 30: 181-207.

- Binford, L., 1968, “Post-Pleistocene adaptation”, In Sally Binford and lewis Binford (eds.), New perspectives in archaeology, Chicago: Aldine publishing company, pp. 313-341.

- Braidwood, R. J., 1960, “Seeking the World’s First Farmers in Persian Kurdistan: a Full Scale Investigation of Prehistoric Sites near Kermanshah”, Illustrated London news 237: 695-697.

- Braidwood, R. J., 1961, “The Iranian Prehistoric Project”, 1959 – 1960, Iranica Antiqua 1: 3 – 7.

- Byrd, B., 1994, “Public and private and corporate: The emergence of the Southwest Asian village”, American Antiquity 59/ 4: 639-666.

- Cauvin, J., 2000, The birth of the Gods and the origins of agriculture, translated by Trevor Watkins, Cambridge: Cambridge University Press.

- Cauvin, J., 2001, “Ideology before Economy”, Cambridge Archaeological Journal 11/1: 106-107.

- Childe, V. G., 1951, Man makes himself. New York: The New American Library of World Literature.

- Çilingiroğlu, Ç., 2005, “The concept of “Neolithic Package”: considering its meaning and applicability”, Documenta Praehistorica XXXII: 1-13.

- Coon, S. C., 1951, Cave explorations in Iran 1949, Philadelphia, the University Museum, university of Pennsylvania.

- Coon, S. C., 1952, “Excavations in Hotu cave, Iran, 1951”, a preliminary report, Proceedings of the American Philosophical Society 96/3: 231-249.

- Deshayes, J., 1969, “New Evidence for the Indo-Europeans from Turang tepe”, Iran, Archaeology, 22, 10-17.

- Diamond, J., 1999, Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies, New York, W. W. Norton & Company. USA.

- Dupree, L. B., 1952, “The Pleistocene Artifacts of Hotu Cave, Iran”, Proceedings of the American Philosophical Society 96 (3): 250 – 257.

- Flannery, K. V., 1965, “The ecology of early food production in Mesopotamia”, Science 147:1247-56.

- Flannery, K. V., 1972, “The origins of agriculture”, Annual review of anthropology 2: 271-310.

- Flannery, K. V., 2002, “The origins of the village revisited: From nuclear to extended households”, American Antiquity 67: 417–433.

- Fuller, D. Q., Leilani, L. & Stevens, C., 2014, Cahrred remains from Tappeh Sang-e Chakhmaq, and a consideration of early wheat diversity on the eastern margins of the Fertile Crescent. In: The First Farming Village in Northeast Iran and Turan: Tappeh Sang-e Chakhmaq and Beyond, February 10-11, 2014, (Program and Abstracts), University of Tsukuba, Tsukuba.

- Gregg, W. M., Thornton, C., 2012, “A preliminary analysis of prehistoric pottery from Carleton Coon’s excavations of Hotu and Belt Caves in Northern Iran: implications for future research into the emergence of village life in Western Central Asia”, International journal of Humanities 19/3: 56-94.

- Haak. W, Balanovsky, O., Sanchez, J., Koshel, S., Zaporozhchenko, G., Alder, C., Der Sarkissian, C., Brandt, G, Schwarz, C.,  Nicklish, N., Dresely, V., Fritsch, Balanovska, E., , Villems, R., Meller, H, Alt, K. and Cooper, A., 2010, “Ancient DNA from European early Neolithic farmers reveals their Near Eastern affinities”, Pols Biology 8/11, (online published).

- Harris D. R, 1996, The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia, Washington, Smithsonian institute press.

- Harris, D. R., 1998, “The spread of Neolithic agriculture from the Levant to western Central Asia” ,In: The origins of agriculture and crop domestication: Proceedings of the Harlan Symposium,10–14 May 1997, Aleppo, Syria, eds. A. B. Damania , J. Valkoun , G. Willcox , and C. O. Qualset ,65–82 . Aleppo: International Center for Agricultural Research in the Dry Areas.

- Harris, D. R., 2010, Origins of agriculture in Western Central Asia, an environmental-archaeological study, Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of archaeology and anthropology.

- Hillman, G., & Davies, M. S., 1990, “Measured domestication rates in wild Wheats and Barley under primitive cultivation, and their archaeological implications”, Journal of World Prehistory 4/2: 157-222.

- Hodder, I., 2001, “Symbolism and the Origins of Agriculture in the Near East”, Cambridge Archaeological Journal 11/1: 107-112.

- Hole, F., 1984, “A reassessment of the Neolithic revolution”, Paléorient, 10/ 2: 49-60.

- Hole, F., 1998, “The Spread of Agriculture to the Eastern Arc of the Fertile Crescent: Food for the herders”, In: The origins of agriculture and crop domestication: Proceedings of the Harlan Symposium,10–14 May 1997, Aleppo, Syria, eds. A. B. Damania , J. Valkoun , G. Willcox , and C. O. Qualset ,83–105 . Aleppo: International Center for Agricultural Research in the Dry Areas.

- Hole, F., 1999, “Revisiting the Neolithic”, in: Abbas Alizadeh, Yousef Majidzadeh and Sadegh Malekshamirzadi (eds.), The Iranian world, Essay on Iranian art and archaeology, pp:13-28, Iran university press.

- Ilkani, H., 2012. Preliminary Report of Komishan Archaeobotanical Studies. Unpublished Report.

- Knapp, Z. E., 2012, A Zooarchaeological Study of the Epi-Palaeolithic Faunal Assemblage from Komishan Cave, Mazandaran, Iran. Unpublished Dissertation presented for Msc in Bioarchaeology, Department of Archaeology, the University of Nottingham, UK.

- Kowzlowski, S.K., & Aurenche, O., 2005, Territories, Boundaries and Cultures in the Neolithic Near East, Lyon:Maison de l’Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux.

- Kuijt, I., 2000, “People and space in early agricultural villages: Exploring daily lives, community size, and architecture in the late Pre-Pottery Neolithic”. Journal of Anthropological Archaeology 19: 75–102.

- Kuijt, I., Goring-Morris, A. N., 2002, “Foraging, farming, and social complexity in the Pre-Pottery Neolithic of the southern Levant: a review and synthesis”. Journal of World Prehistory 16: 361–440.

- Jayez, M, & Vahdati Nasab, H., 2016. “A Separation: Caspian Mesolithic vs Trialetian Lithic Industry. A Research on the Excavated Site of Komishan, Southeast of the Caspian Sea, IRAN”, Paléorient, volume 42.1: 75-94.

- Maher, L., Richter, T., & Stock, J. T., 2012, “The Pre-Natufian Epipaleolithic: Long-Term Behavioral Trends in the Levant”, Evolutionary Anthropology, 21, 69-81.

- Masson, V., 1961, “The first farmer in Turkmenia”, Antiquity 35:203-13.

- Masson, V. M., Sarianidi, V. I., 1972, Central Asia, Turkmenia before the Achaemenids, Translatd and edithd with a preface by Ruth Tringham, Thames and Hudson.

- Masuda, S., 1973, “Excavations at Tappe Sang-e Cagmaq”, Proceedings of the 1st Annual Symposium of Archaeological Research in Iran, pp. 1-2.Tehran,

- Masuda, S., 1974, “Excavations at Tappeh Sang-e Caxmaq”, Proceedings of the IInd Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, pp. 23-33,Tehran.

- Masuda, S., Goto, T., Iwasaki, T., Kamuro, H., Furusato, N., Ikeda, J., Tagaya, A., Minami, M. and Tsuneki, A., 2013, “Tappeh Sang-e Chakhmaq: investigations of a Neolithic site in Northeastern Iran”, in R. Matthews and H. Fazeli Nashali(eds.), the Neolithisation Of Iran: the formation of new societies, pp: 201-241 , Oxford: Oxbow Books.

- Matthews, R., Mohammadifar, Y., Matthews, W. & Motarjem, A., 2010, “Investigating the early Neolithic of western Iran: The central Zagros archaeological project (CZAP)”, Antiquity, Vol. 84, Issue 323.

- Matthews, R., Mohammadifar, Y., Matthews, W. and Motarjem, A., 2013, “Investigating the neolithisation of society in the Central Zagros of western Iran”, in R. Matthews and H. Fazeli Nashali(eds.), the Neolithisation Of Iran: the formation of new societies, pp. 14-35, Oxford: Oxbow Books.

- McBurney, C.B., 1968, “The Cave of Ali Tappeh and the Epi-Palaeolithic in N.E. Iran”, Proceedings of the Prehistoric Society 12: 385-413.

- McCorriston, J. & Hole, F., 1991, “The Ecology of Seasonal Stress and the Origins of Agriculture in the Near East”, American Anthropologist 93/1: 46-69.

- Mellaart, J., 1975, The Neolithic of the near east, New York: Charles Scribner’s sons.

- Moore, A. M. T. & Hillman, G. C., 1992, “The Pleistocene to Holocene transition and human economy in southwest Asia: the impact of the Younger Dryas”, American Antiquity 75/3: 482-494.

- Naderi , S., Rezaei, H.R., Pompanon, F., Blum, M. G. B., Negrini, R.,   Naghash, H.R., Balkızet, O., Mashkour, M., Gaggiotti, O. E., Ajmone-Marsan, P., Kence, A., Vigne, J, D., Taberlet, P. 2008, “The goat domestication process inferred from large-scale mitochondrial DNAanalysis of wild and domestic individuals”. PNAS 105/46: 17659–64.

- Özdoğan, M., 1997, “The beginning of Neolithic economies in southeastern Europe: an Anatolian perspective”, Journal of European Archaeology 5/2: 1-33.

- Özdoğan, M., 2005, “The expansion of the Neolithic way of life, what we know and what we do not know, in C”. Lichter (ed.), How did farming reach to Europe? Anatolian-European relations from the second half of 6th millennium Cal. B.C., pp. 13-27, Istanbul: Ege Yayinlari.

- Peters, J., Von den Driesch, A. & Helmer, D., 1999, “Early animals husbandry in the Northern Levant”, Paléorient 25/2: 27-48.

- Price, T. D., 2000, Europe’s first farmers, Cambridge: Cambridge university press.  

- Rezvani, H & Vahdati Nasab, H., 2010, “A major Paleolithic open site at Mirak, Semnan province, Iran”, Antiquity. Volume 84, Issue 323, project gallery.

- Rezvani, H & Roustaei, K., 2016, “Preliminary Report on Two Seasons of Excavations at Tappeh Deh Kheir, Bastam Plain, Northeast Iran”. In K. Roustaei and M. Mashkour (eds.), The Neolithic of the Iranian Plateau: New Research: 15-52. Berlin: ex oriente.

- Riehl, S., Benz, M., Conard, N., Darabi, H., Deckers, K., Fazeli Nashli, H., & Zeidi-Kuleparcheh, M., 2012, “Plant use in three Pre-Pottery Neolithic sites of the northern and eastern Fertile Crescent: a preliminary report”, Vegetation History and Archaeobotany, Volume 21, issue 2: 95-106.

- Riehl, S., Zeidi, M., & Conard, N., 2013, “Emergence of agriculture in the foothills of Zagros Mountains of Iran”, Science, 341: 65-67.

- Roustaei, K., Mashkour, M., Tengberg, M., 2015, “Tappeh Sang-e Chakhmaq and the Beginning of the Neolithic in North-east Iran”, Antiquity, 89/345: 573-595.

- Roustaei, K., 2016, “Kalateh Khan: A Sixth Millennium BC Site in the Shahroud Plain, Northeast Iran”. In K. Roustaei and M. Mashkour (eds.), The Neolithic of the Iranian Plateau: Recent Research, pp. 53-84. Berlin: ex oriente.

-Storey, A & Jones, T., 2011, “Diffusionism in archaeological Theory, the good, the bad and the ugly”, in, Terry Jones, Alice A. Storey, Elizabeth A. Matisoo-Smith, and Jos Miguel Ramirez-Aliaga (eds.), Polynesians in America: Pre-Columbian contacts with the New World, pp.7-24, New York, Altamira Press.

- Stronach, D., 1972, Yarim Tepe, Excavation in Iran. The British Contribution, Oxford.

- Tattersall, I., 2008, The World from Beginning to 4000 BC. Oxford University Press. USA.

- Thornton, C., 2010, “Sang-e Chakhmaq”, Encyclopedia Iranica, http://www.iranicaonline.org

- Thornton, C., 2013, “Tappeh Sang-e Chakhmaq: a new look”, in R. Matthews and H. Fazeli Nashali (eds.), the Neolithisation Of Iran: the formation of new societies, pp.241-256, Oxford: Oxbow Books.

- Ucko, P., 1995, “Archaeological Interpretation in a World Context”, in P. Ucko (Ed.) 1995, Theory in Archaeology: A World Perspective, London: Routledge

- Vahdati Nasab, H., Rousatei, K. & Rezvani, H., 2010, “Delazian (Mirak I): Evidence of Paleolithic settlement at the northern edge of the Iranian Central Desert”. In P. Matthiae, F. Pinnock, L. Nigro and N. Marchetti (eds.), Proceedings of the 6th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, Vol. 2, pp. 733-742, Roma: Università di Roma ‘La Sapienza’.

- Vahdati Nasab, H., Jayez, M., Nobari, H.N., Nadooshan, K.K., Ilkhani, H., Mahfroozi, A., 2011, “Komishan Cave, Mazandaran, Iran: an Epipalaeolithic and later site on the southern Caspian Sea”, Antiquity, Project Gallery, 85/328, http://www.antiquity.ac.uk/projgall.

- Voigt, M. M., 1983, Hajji Firuz Tepe, Iran: The Neolithic settlement, Philadelphia: UMM 50.

- Watkins, T., 2011, “Opening the door, pointing the way”, Paléorient 37/1: 29-38.

- Weeks , L. R. , Alizadeh , K., Niakan , L., Alamdari , K., Khosrowzadeh , A., B. McCall , B.,  and M. Zeidi., 2006 , “The Neolithic settlement of highland SW Iran: New evidence from the Mamasani district”, Iran 44 : 1–31.

- Weeks, L., 2013, “The development and expansion of a Neolithic way of life”, in: D. T. Potts (ed.), Oxford handbook of ancient Iran, pp. 49-75, Oxford University Press

- Wright, G. A., 1971, “Origins of food production in southwestern Asia: A survey of ideas”, Current Anthropology 12/4.5: 447-477.

- Wulsin, F. R., 1932, “Excavation at Turang-Tepe near Asterabad”, Supplement to the Bulletin of the American Institute of Persian Art and Archaeology, Vol. 2, New York.

- Zeder, M., 2008, “Domestication and early agriculture in the Mediterranean basin: origins, diffusion and impact”, PNAS 15/33: 11597-11604.

- Zeder, M., 2011, “The origins of agriculture in the Near East”, Current Anthropology 52/s4: 221-235.

- Zeder, M.A., 2009, “The Neolithic macro-(r)evolution: Macroevolutionary theory and the study of culture change”, Journal of Archaeological Research 17:1–63.

- Zeder, M.A., 2010, “Evolutionary biology and the emergence of agriculture: The value of co-opted models of evolution in the study of culture change”, in Prentiss et al.(eds.), Macro evolution in human prehistory, pp. 157-210, New York

- Zeder, M., Hesse, B., 2000, “Initial domestication of Goats (Capra Hircus) in the Zagros Mountains 10000 years ago”, Science 287: 2254-2257. Zeder, M., Bruce, Smith, 2009, A conversation on Agriculture Origins, Current Anthropology 50/5: 681-691.