تأملی بر کارکردشناسی درفش های دوره صفوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه شهرکرد

چکیده

درفش‌ها، تنها تکه‌پارچه‌هایی در اهتزاز نبوده و نیستند. آن‌چه‌ از روزگاران کهن این اشیاء را از اشیاء هم‌جنس، هم‌رنگ و هم‌نقش خود متمایز می‌کند، کارکرد این اشیاء است. درفش‌ها و رایت‌ها در هر دوره کارکردهای متفاوتی همچون نظامی، مذهبی، قومی-قبیله‌ای یا اقتصادی داشته‌اند. در هر صورت، درفش‌ها نموداری هستند از عقاید، تفکرات، اهداف، ایدئولوژی و جهان‌بینی دارندگان خود، لذا نماد‌های تصویری و اجزاء مختلف آن در عین سادگی و وضوح، می‌بایستی انتقال‌دهنده‌ی مفاهیم اصلی عقاید، اهداف و نظرات دارندگان آن باشند. به‌همین دلیل می‌توان با بررسی دقیق‌تر درفش‌ها، اجزای متشکله و نمادهای به‌کار رفته بر آن‌ها در هر دوره، به‌اطلاعات جامعی در مورد مبانی و ساختار نظامی، سیاسی، مذهبی، طبقاتی و اجتماعی موجود در آن دوره دست‌یافت؛ جنبه‌ای که در مطالعات اخیر کمتر بدان پرداخته شده ‌است. در میان برخی از اسناد و متون بر جامانده از دوره‌ی صفویه اشاراتی به انواع درفش‌ها و رایت‌های این دوره شده که نسبت به دوره‌های دیگر تاریخی از کمیت و کیفیت قابل ملاحظه‌ای برخوردار هستند. در کنار اسناد و متون؛ آثار و مدارک باستان‌شناختی همچون انواع نگاره‌های مرتبط با نسخ‌خطی، دیوارنگاره‌ها، مرقعات، سکه‌ها، سردرفش‌ها و یا معدود بافت‌های برجامانده نیز در راستای شناخت و آگاهی بیشتر درفش‌های این دوره و دسته‌بندی آن‌ها کارآمد هستند. سعی نگارنده بر آن بوده تا با تکیه بر مکتوبات و آثار باستان‌شناختی برجا مانده از دوره‌ی صفوی، طبقه‌بندی جامعی از انواع رایت‌ها و کارکردهای آنان ارائه نماید؛ لذا پژوهش حاضر بر مبنای روش یافته‌اندوزی و از طریق پژوهش کتابخانه‌ای و میدانی و تلفیق این دو به صورت توصیفی-تحلیلی انجام پذیرفته است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان‌دهنده‌ی استفاده از رایت‌های مختلف در این دوره با کارکردهای مختلف سیاسی، نظامی، مذهبی، تجاری، سلطنتی و قومی-قبیله‌ای با فرم‌ها و نقوش مختلف است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- اروج‌بیک، بیات، 1338، دون ژوان ایرانی، ‌ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: بنگاه‌ترجمه و نشر کتاب.

- اولئاریوس، آدام، 1363، سفرنامه‌اولئاریوس (بخش ایران)، ‌ترجمه: ‌احمد بهپور، تهران: ابتکار.

- آژند، یعقوب، 1389، نگارگری ایران، 2 ج، تهران: سمت.

- بختورتاش، نصرت الله، 1348، پرچم و پیکره شیر و خورشید، تهران: مؤسسه مطبوعاتی عطایی.

- بیانی، خانبابا، 1353، تاریخ نظامی ایران، جنگ‌های دوره صفویه، تهران: انتشارات ستاد بزرگ ارتشتاران.

- پورداوود، ابراهیم، 1331، پرچم، در هرمزد نامه، تهران: انجمن ایرانشناسی.

- تاورنیه، ژان باپتیست، بی‌تا، سفرنامه تاورنیه، ‌ترجمه: ‌ابوتراب نوری، تهران: کتابخانه سنایی.

- جمال‌زاده، محمد علی، 1344، «بیرق‌های ایران در دوره صفویه»، هنر و مردم،  دوره 4، ش 39 و 40، صص 13-10.

- درودگریان، فرهاد، 1388، «شاهنامة نواب عالی و قاسمی گنابادی»، کتاب ماه ادبیات، ش 139، صص 83-74.

- ذکاء، یحیی، 1350،  ارتش شاهنشاهی ایران از کوروش تا پهلوی، تهران: شورای ارتش.

- ستاری، جلال، 1382، «رمز شیر و خورشید»، پل فیروزه، سال 2، ش 7، صص 181-179.

- سنجر کاشانی، محمد هاشم بن حیدر، 1387، دیوان سنجر کاشانی، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

- شاردن، ژان، 1345، سیاحتنامه شاردن، ‌ترجمه: محمد عباسی، ج 4، 7، 8 و 9، تهران: امیر کبیر.

- شاطری، میترا، 1379، «درفش و پیشینه‌ان در ایران»، پایان‌نامه‌ی کارشناسی‌ارشد رشته باستان‌شناسی، راهنما: محمدحسن سمسار، دانشگاه تهران، (منتشر نشده).

- شاهکارهای نگارگری ایران، 1384، تهران؛: انتشارات موزه هنرهای معاصر.

- صابی، ابوالحسن هلال بن محسن، 1346، رسوم دارالخلافه، ترجمه: محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

- فلسفی، نصر الله؛ 1364، زندگانی شاه عباس اول، ج اول، دوم، سوم، تهران: انتشارات علمی.

- قاسمی‌گنابادی، محمد قاسم، 1387، شاه اسماعیل‌نامه، تهران؛: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

- کسروی تبریزی، احمد، 1309، تاریخچه شیر و خورشید، تهران: مؤسسه خاور.

- کمپفر، انگلبرت، 1363، سفرنامه کمپفر، ‌ترجمه: کیکاوس جهانداری، تهران؛ خوارزمی.

- کورکیان، ا.م، و سیکر، ژ.، 1377، باغ‌های خیال (هفت قرن نگاره ایران)، تهران: فروزان روز.

- مشیری، محمد، 1351، راهنمای گردآوری سکه 2، تهران: گوتنبرگ.

- نفیسی، سعید، 1328، شیر و خورشید، بی‌جا.

- نیر نوری، حمید، 1328، تاریخچه بیرق ایران و شیر و خورشید، تهران: دانشگاه تهران.

- نیر نوری، حمید، 1344، «تاریخچه تحول پرچم ایران»، مجله ‌اطلاعات ماهانه، سال دوم، ش 2 و 3، صص 74-61.

- وحید قزوینی، محمد طاهر؛ 1329، عباسنامه، اراک: کتابفروشی داوودی.

- هنرفر، لطف الله، 1376، «برج قوس، طالع شهر تاریخی اصفهان»، وقف میراث جاویدان، ش 19و 20، صص 171-170.

 

- Blochet, E 1926. Les Enluminures des Manuscrits Orientaux…de la Bibliothèque National, Paris.

- Calmard, J.,  Allan, J. W.  1985. Alam Va Alamat, Encyclopædia Iranica, Vol. I, pp. 785-791.

- Chardin, J 1928. Voyages du Chevalier Chardin en Perse et Autres Lieux de l'Orient , Paris.

- Foster, W 1899. The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mogul, 1615-1619, Edited from Contemporary Records. Hakluyt-Society 2nd Series II. London.

- Handschrift, Berliner 1928. Schahname, das Persische Konigsbuch, Leipzig und Weimar.

- Herbert, T 1928. Travels in Percia1627-1629, London, Foster.

- Lane Poole, S 1892. Coins of the Moghul Emperors of Hindustan. London, P. lxxx.

- Mazaheri, A 1961. Les Tresors de la l' Asie, Collection Etablie et Drigee par Albert Skira, Skira.

- Shahbazi, Sh 1999. Flags, Encyclopaedia  Iranica, Vol. X, Fasc. 1, pp. 12-27

- Welch, A 1976.Artists for the Shah (Late Sixteenth – Century Painting at the Imperial Court of Iran), Yale University Press, London,.

- WWW.etcweb.princeton.edu/shahnama

- WWW.art.thewalters.org

- WWW.etcweb.princeton.edu

- WWW.metmuseum.org