سازمان فضایی و گاهنگاری شهر ناتل با اتکاء به منابع تاریخی و شواهد باستان شناسانه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشگاه باستان شناسی

2 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه تهران

3 استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه جیرفت

چکیده

شهر ناتل، یکی از شهرهای مشهور سده‌های اولیه‌ی اسلامی شمال رشته‌کوه البرز بوده که ویرانه‌های آن در میان جنگل‌های دهستان ناتل‌کنار (شهرستان نور) و در مجاورت روستایی با همین‌نام شناسایی شده است. با اتکاء به منابع تاریخی، این شهر در دوره‌ی عباسیان از بزرگترین شهرهای طبرستان محسوب می‌شد و دارای پادگان نظامی بوده است. اهمیت ناتل در نیمه‌ی دوم سده‌ی سوم هـ.ق. به حدی بوده که «حسن ‌بن ‌زید علوی»، در مسجد جامع آن، از مردم منطقه برای تشکیل حکومت شیعه‌ی زیدی بیعت گرفت. با توجه به نقش کلیدی این شهر در ایجاد ارتباط میان تمدن‌های شمال ایران، انجام مطالعات باستان‌شناسی در آن ضرورتی مضاعف می‌یابد. از آن‌جایی‌که ناتل کاملاً تخریب شده است، پرسش‌هایی درخصوص زمان حیات، فرم و عملکرد و تاریخ اضمحلال آن قابلیت طرح می‌یابد. در پژوهش حاضر، ضمن پاسخ به این پرسش‌ها، سازمان فضایی و الگوی استقراری شهر نیز بازیابی شده است. بدین‌منظور، کلیه اطلاعات مرتبط با این شهر از منابع مکتوب استخراج شد تا در تطبیق با نتایج مطالعات باستان‌شناسی به‌روش توصیفی-تحلیلی مورد استفاده قرار گیرند. به‌منظور تعیین فرم و ساختار فضایی این شهر، مطالعات میدانی به‌وسیله‌ی نگارندگان انجام شد که از آن‌جمله می‌توان به دو فصل کاوش در سال‌های 1387 و 1389 و بررسی سطحی سیستماتیک در سال 1392 اشاره نمود. در نتیجه‌ی این مطالعات مشخص شد که اگرچه شهر دارای پلان هشت‌ضلعی نامنظم و متفاوت از شهرهای فلات‌مرکزی ایران بوده، اما در محله‌بندی آن از الگوی رایج شهرهای مرکزی ایران (ارگ، شارستان و ربض) تبعیت شده است. در طراحی شهر ناتل، از رودخانه‌ی «شیم‌رود» در تحکیم استحکامات دفاعی جنوب‌شرق آن بهره برده شده و با حفر خندقی به‌موازات سایر دیوارها، سیستم دفاعی آن کامل شده است؛ هم‌چنین، امنیت دیوارهای دفاعی ارگ حکومتی ناتل به‌وسیله خندقی جداگانه تأمین می‌شد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- ابن‌اسفندیار کاتب، بهاءالدین محمد بن حسن، 1320، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، جلد اول، بی‌جا: چاپخانه مجلس.

- ابن‌حوقل، ابوالقاسم محمد، 1345، صوره‌الارض، ترجمه: جعفر شعار، بی‌جا: بنیاد فرهنگ ایران.

- ابن‌رسته، احمد بن عمر، 1365، الاعلاق‌النفیسه: ترجمه: حسین قره‌چانلو، تهران: امیرکبیر.

- ابن‌فقیه همدانی، ابوبکر احمد بن محمد بن اسحاق، 1349، البلدان، ترجمه: ح. مسعود، طهران: بنیاد فرهنگ ایران.

- ابوالفداء، عمادالدین اسماعیل، 1349، تقویم البلدان، ترجمه: عبدالمحمّد آیتی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

- اصطخری، ابواسحق ابراهیم، 1373، ممالک و مسالک، ترجمه: محمد بن اسعد بن عبدالله تستری، به کوشش: ایرج افشار، بی‌جا: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

- آملی، مولانا اولیاءالله، 1348، تاریخ رویان، تصحیح: منوچهر ستوده، بی‌جا: بنیاد فرهنگ ایران.

- بغدادی، عبدالمؤمن بن عبدالحق، 1954، مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنه و البقاع (و هو مختصر معجم البلدان لیاقوت)، تحقیق: علی محمد البجاوی، ثلاث جزوات، بی‌جا: دار احیا الکتب العربیه، عیسی البابی الحلبی و شرکاه.

- بینایی، قوام‌الدین، 1372، «آبادی‌های تاریخی از یاد رفته»، بازخوانی تاریخ مازندران، به کوشش: اسدالله عمادی، ساری: فرهنگ‌خانه مازندران، صص: 96- 83.

- جیهانی، ابوالقاسم بن احمد، 1368، اشکال العالم، ترجمه: علی بن عبدالسلام کاتب، مقدمه: فیروز منصوری، بی‌جا: شرکت به‌نشر، انتشارات آستان قدس رضوی.

- حدود العالم من المشرق الی المغرب، 1372، ترجمه: میرحسین شاه، تهران: دانشگاه الزهرا.

- حموی‌بغدادی، یاقوت، 1383، معجم البلدان، ترجمه: علینقی منزوی، جلد دوم، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

- دمشقی، شمس‌الدین، 1281، نخبه الدهر فی عجایب البر و البحر، سن‌پطرزبورگ: بی‌نا.

- رابینو، هـ. ل.، 1383، مازندران و استراباد، ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.

- ستوده، منوچهر، 2535، از آستارا تا استارآباد، 10 مجلد، تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملّی.

- سقایی، سارا و کریمیان، حسن، 1392، «بررسی شهر اسلامی کلار (محوطه شهر دله)، مازندران» مجموعه مقالات دوازدهمین گرد هم‌آیی سالانه باستان‌شناسی ایران، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور، صص: 277-281.

- سقایی، سارا، 1393، «شهرهای مازندران در گذار از دوره ساسانی به اسلامی با اتکاء به یافته‌های باستان‌شناختی»، رساله‌ی دکتری رشته باستان‌شناسی با گرایش دوره اسلامی، دانشگاه تهران، به راهنمایی: حسن کریمیان (منتشر نشده).

- ظفری، داود، 1379، تاریخ ناتل (نگاهی به وقایع هزاره‌ی اول هجری جلگه‌ی نور)، محمودآباد: مؤلف.

- کریمیان، حسن و سقایی، سارا، 1392، «مکان‌یابی، تعیین فرم و سازمان فضایی شهر کلار در سده‌های نخستین اسلامی براساس شواهد باستان‌شناختی»، مجله‌ی علمی-پژوهشی مطالعات باستان‌شناختی، تهران: دانشگاه تهران، دوره 5، شماره 1، صص: 69-87.

- کریمیان، حسن، 1379، «اسکل دچی سبک هزاران ساله معماری شمال ایران»، مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور، جلد سوم، صص: 438-458.

- لاهجی، علی بن شمس‌الدین بن حاجی حسین، 1352، تاریخ خانی: شامل حوادث چهل ساله گیلان از 880 تا 920 قمری، تصحیح: منوچهر ستوده، بی‌جا: بنیاد فرهگ ایران.

- مرعشی، سیّد ظهیرالدین، 1347، تاریخ گیلان و دیلمستان، تصحیح: منوچهر ستوده، بی‌جا: بنیاد فرهنگ ایران.

- مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، 1361، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمه: علینقی منزوی، چاپ اول، 2 مجلد، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.

- مهاجری‌نژاد، عبدالرضا، 1387، «گزارش اولین فصل کاوش باستان‌شناسی شهر تاریخی ناتل نور»، آرشیو سازمان میراث فرهنگی استان مازندران (منتشرنشده).

- مهاجری‌نژاد، عبدالرضا، 1390، «گزارش دومین فصل کاوش‌های باستان‌شناسی ناتل نور»، آرشیو سازمان میراث‌فرهنگی استان مازندران (منتشرنشده).

- یوسفی، صفر، 1385، «جغرافیای تاریخی ناتل شهری فراموش شده»، مجموعه مقالات در گستره مازندران، دفتر پنجم، به کوشش: زین‌العابدین درگاهی و محسن علی‌نژاد قمی، تهران: نشر رسانش، صص: 98-90.