آب و هوای باستانی و امکان‌سنجی حضور و توسعة اجتماعاتِ نوسنگی در حوزة فرهنگیِ گرگان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای باستانشناسی دانشگاه بوعلی سینا

2 استادیار گروه باستانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ورامین-پیشوا

3 دانش آموخته ی کارشناسی ارشد باستانشناسی دانشگاه آزاد تهران مرکز

چکیده

دگرگونی‌های آب‌وهوایی در دوره‌ی هولوسن و هم‌زمان‌­با دوره‌ی نوسنگی، موجب تغییرات وسیع در میزان دما و رطوبت مناطق مختلف زمین و پوشش گیاهی و جانوری آن‌ها شده‌­است. یکی از این مناطق مستعد، حوزه‌ی فرهنگی-جغرافیایی گرگان می‌­باشد که مهم‌ترین ویژگی جغرافیایی آن درکنار کوه‌های البرز و کوپه‌داغ، دریای مازندران است. عمده‌شناخت ما درباره‌ی محوطه‌های فراپارینه‌سنگی و نوسنگی منطقه، از کاوش محوطه‌ها در مناطق ساحلی دریای مازندران به‌دست آمده­‌است. هدف پژوهش پیشِ­‌رو، امکان‌سنجی ارتباط و انتقال جمعیتی و اطلاعاتی میان مناطق مذکور باتوجه‌ به‌نقش جغرافیای طبیعی در شکل‌گیری و تحول فرهنگی اجتماعات انسانی است. این مسئله بر این­ فرض استوار است­ که ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی درکنار دگرگونی‌­های آب­‌و­هوایی، باعث شکل‌گیری انطباق‌های خاص منطقه‌ای فرهنگ‌های نوسنگی شده است. داده‌های موجود، شامل اطلاعات اقلیمی از منابعی همچون تحلیل‌های مغناطیسی و ‌زمین‌شیمی، دیرین‌بوم‌شناسی، گرده‌شناسی، مطالعه‌ی نوسانات سطح آب دریای مازندران و توالی رسوبات لُسی دشت گرگان در کنار داده‌های باستان‌شناختیِ به ما کمک می­‌کند. دیگر ویژگی منطقه، وجود رسوبات ساحلی است که از دو منبع رودخانه‌ها و کمربندهای لُسی تأمین می‌گردند. منطقه‌ی دریای مازندران درطول سال‌های متمادی محل پیش­‌رَوی‌ها و پس‌­رَوی‌های متعدد دریای مازندران به‌شمار می‌آمده است. تقسیم‌بندی‌های لایه‌های فراپارینه‌سنگی در غارهای هوتو و کمربند قابلیت تطبیق با آب‌وهوای باستانی را دارد و می‌تواند با پیش‌­رَوی‌ها و پس‌­رَوی‌های دریای مازندران تأیید گردد. نتایج پژوهش نشان می‌­دهد که منطقه در آغاز نوسنگی در شرایط سخت و خشن به‌سر می‌برده است. برآیند این امر نشان می‌­دهد که تحولات فرهنگی و تکنولوژیکی اجتماعات انسانی منطقه به‌شدّت تابع شرایط تحمیلی از سوی محیط بوده و نوسانات محیطی شدید، ضرورت تحرک جوامع را ایجاب می‌کرده است. این امر، باعث نفوذ مواد فرهنگی به فراتر از مرزهای جغرافیایی گردیده و همگونی نسبی را در بین سفال‌های منتسب به فرهنگ جیتون پدید آورده است. با تکیه برمستندات موجود تحرک جمعیتی از ویژگی‌های منطقه در دوران پایانی پلیستوسن و آغاز هولوسن به‌شمار می‌آمده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- پاشایی، عباس، 1375، «گاه‌شـناسی تغـییرات جوی هولوسن در شمال خاوری ایران (دشت گرگان)»، مجله‌ی علوم زمین دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، سال پنجم، شماره‌ی 19، صص: 42-51.

- پاشایی، عباس، 1376، «بررسیِ ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی و چگونگی خاستگاه رسوب‌های لُسی در منطقه‌ی گرگان و دشت»، مجله‌ی علوم زمین، سال ششم، بهار و تابستان، شماره‌های 23-24، صص: 67-78.

- رمضان‌پور، حسین، گاراژیان، عمران و ولی‌پور، حمیدرضا، 1392، «نوسنگی و نوسنگی‌شدن در سرزمین‌های پست شرق مازندران بر‌اساس بررسی‌های باستان‌شناختی»، فصلنامه‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 4، دوره‌ی سوم، بهار و تابستان، صص: 97-116.

- ضیغمی، مجید، ۱۳۸۸، «طبقه‌بندی و گونه‌شناسی سفال‌های عصر نوسنگی تپه پوکردوال گرگان»، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.

- عباسی، قربانعلی، 1387، «گـزارش کاوش‌های باستان‌شناختی تپه‌ی پوکردوال گرگان»، تهران، پژوهشکده باستان‌شناسی (منتشر نشده).

- عباسی، قربانعلی، 1390، گزارش پایانی کاوش‌های باستان‌شناختی نرگس‌تپه گرگان، تهران: انتشارات گنجینه‌ی نقش جهان.

- فیضی، وحید، عزیزی، قاسم، علی‌محمدیان، حبیب، محمدی، حسین، شمسی‌پور، علی‌اکبر، 1393، «بازسازی آب‌وهوای کواترنر پسین با استفاده از پذیرفتاری مغناطیسی و ژئوشیمی عناصر اصلی لس‌های منطقه آزادشهر»، پژوهش‌های ژئوموفورلوژی کمّی، سال سوم، شماره‌ی 3، صص: 1-21.

- قازانچایی، رضا، پاشاییِ اول، عباس، خرمالی فرهاد، و ایوبی، شمس‌الله، 1387، «بررسی برخی خصوصیات میکرومورفولوژیک توالی لُس-پالئوسول منطقه‌ی ناهارخوران گرگان»، علوم زمین، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی، شماره‌ی دوم، خرداد-تیر، صص: 58-66.

- قمری‌فتیده، محمد، وحدتی‌نسب، حامد، و موسوی، سید مهدی، 1394، «نوسانات آب دریای مازندران از هزاره‌ی سوم تا هزاره‌ی اخیر و تأثیر آن بر پراکنش مراکز استقراری در جنوب‌شرق دریای مازندران»، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دانشگاه تهران، شماره‌ی 47، صص: 56-37.

- کِسَلخه، سعیده، خرمالی، فرهاد، کیانی، فرشاد، و بارانی‌مطلق، مجتبی، 1391، «خصوصیاتِ فیزیکوشیمیایی و میکرومورفولوژیِ پوسته‌هایِ زیستی (گل‌سنگ) در تپه‌های لُسی آلاگُل استان گلستان»، مجله‌ی پژوهش‌هایِ حفاظتِ آب و خاک، جلد نوزدهم، شماره‌ی اول، صص: 1-18.

- ماهفروزی، علی، 1382، «گزارش مقدماتی بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناختی در شرق مازندران»، گزارش‌های باستان‌شناسی 2، صص: 263-304.

- ملک‌شهمیرزادی، صادق، 1378، ایران در پیش از تاریخ (باستان‌شناسی ایران از آغاز تا سپیده‌دم شهرنشینی، تهران، (معاونت پژوهشی پژوهشکده‌ باستان‌شناسی)، انتشارات میراث فرهنگی.

- ملک‌شهمیرزادی، صادق و نوکنده، جبرئیل، 1379، آق تپه، تهران: (معاونت پژوهشی پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی)، انتشارات میراث فرهنگی.

 

- Akhani, H., Djamali, M., Ghorbanalizadeh, A. & Ramezani, E., 2010, “Plant biodiversity of Hyrcanian relict forest, N Iran: An overview of the flora, vegetation, palaeoecology and conservation”, Pak J Botany, 42: 231-258.

- Bobek, H., 1953, “Zur eiszeitlichen Vergletscherung des Alborzgebirges, Nordiran”, Carinthia 2:97–104.

- Boomer, I., Aladin, N., Plotnikov, I. & Whatley, R., 2000, “The Palaeoliminology of the Aral Sea; a Review”, Quat Sci Rev 19(13): 1259-1278.

- Chalié, F., Escudié, A. S., Badaut-Trauth, D., Blanc, G., Blanc-Valleron, M.-M., Brigault, S., Desprairies, A., Ferronsky, V.I., Giannesini, P.-J., Gibert, E., Guichard, F., Jelinowska, A., Massault, M., Méliéres, F., Tribovillard, N., Tucholka, P. & Gasse, F., 1997, “The glacialepostglacial transition in the southern Caspian Sea”, Comptes Rendus de l’Académie des Sciences de Paris 324 (IIa), 309-316.

- Chepalyga, AL., 2007, “The late glacial flood in the Ponto-Caspian basin”, In: Yanko-Hombach V, Gilbert AS, Panin N, Dolukhanov PM, Eds. The Black Sea flood question: Changes in coastline, climate and human settlement, Dordrecht: pp. 119-48.

- Coolidge, J., 2005, Southern Turkmenistan in the Neolithic, a Petrographic Case Study, Archaeopress (Publishers of British Archaeological Reports).

- Coon, Carlton S., 1952, “The Human Skeletal Remains from Hotu Cave, Iran”, Proceedings of the American Philosophical Society, Vol. 96, No. 3 (Jun. 20, 1952): 258-269

- Coon, Carleton S., 1957, Seven Caves: Archaeological Exploration in the Middle East, Jonathan Cape.

- Deshayes J., 1967, “Céramiques peintes de