آب و هوای باستانی و امکان‌سنجی حضور و توسعة اجتماعاتِ نوسنگی در حوزة فرهنگیِ گرگان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای باستانشناسی دانشگاه بوعلی سینا

2 استادیار گروه باستانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ورامین-پیشوا

3 دانش آموخته ی کارشناسی ارشد باستانشناسی دانشگاه آزاد تهران مرکز

چکیده

دگرگونی‌های آب‌وهوایی در دوره‌ی هولوسن و هم‌زمان‌­با دوره‌ی نوسنگی، موجب تغییرات وسیع در میزان دما و رطوبت مناطق مختلف زمین و پوشش گیاهی و جانوری آن‌ها شده‌­است. یکی از این مناطق مستعد، حوزه‌ی فرهنگی-جغرافیایی گرگان می‌­باشد که مهم‌ترین ویژگی جغرافیایی آن درکنار کوه‌های البرز و کوپه‌داغ، دریای مازندران است. عمده‌شناخت ما درباره‌ی محوطه‌های فراپارینه‌سنگی و نوسنگی منطقه، از کاوش محوطه‌ها در مناطق ساحلی دریای مازندران به‌دست آمده­‌است. هدف پژوهش پیشِ­‌رو، امکان‌سنجی ارتباط و انتقال جمعیتی و اطلاعاتی میان مناطق مذکور باتوجه‌ به‌نقش جغرافیای طبیعی در شکل‌گیری و تحول فرهنگی اجتماعات انسانی است. این مسئله بر این­ فرض استوار است­ که ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی درکنار دگرگونی‌­های آب­‌و­هوایی، باعث شکل‌گیری انطباق‌های خاص منطقه‌ای فرهنگ‌های نوسنگی شده است. داده‌های موجود، شامل اطلاعات اقلیمی از منابعی همچون تحلیل‌های مغناطیسی و ‌زمین‌شیمی، دیرین‌بوم‌شناسی، گرده‌شناسی، مطالعه‌ی نوسانات سطح آب دریای مازندران و توالی رسوبات لُسی دشت گرگان در کنار داده‌های باستان‌شناختیِ به ما کمک می­‌کند. دیگر ویژگی منطقه، وجود رسوبات ساحلی است که از دو منبع رودخانه‌ها و کمربندهای لُسی تأمین می‌گردند. منطقه‌ی دریای مازندران درطول سال‌های متمادی محل پیش­‌رَوی‌ها و پس‌­رَوی‌های متعدد دریای مازندران به‌شمار می‌آمده است. تقسیم‌بندی‌های لایه‌های فراپارینه‌سنگی در غارهای هوتو و کمربند قابلیت تطبیق با آب‌وهوای باستانی را دارد و می‌تواند با پیش‌­رَوی‌ها و پس‌­رَوی‌های دریای مازندران تأیید گردد. نتایج پژوهش نشان می‌­دهد که منطقه در آغاز نوسنگی در شرایط سخت و خشن به‌سر می‌برده است. برآیند این امر نشان می‌­دهد که تحولات فرهنگی و تکنولوژیکی اجتماعات انسانی منطقه به‌شدّت تابع شرایط تحمیلی از سوی محیط بوده و نوسانات محیطی شدید، ضرورت تحرک جوامع را ایجاب می‌کرده است. این امر، باعث نفوذ مواد فرهنگی به فراتر از مرزهای جغرافیایی گردیده و همگونی نسبی را در بین سفال‌های منتسب به فرهنگ جیتون پدید آورده است. با تکیه برمستندات موجود تحرک جمعیتی از ویژگی‌های منطقه در دوران پایانی پلیستوسن و آغاز هولوسن به‌شمار می‌آمده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- پاشایی، عباس، 1375، «گاه‌شـناسی تغـییرات جوی هولوسن در شمال خاوری ایران (دشت گرگان)»، مجله‌ی علوم زمین دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، سال پنجم، شماره‌ی 19، صص: 42-51.

- پاشایی، عباس، 1376، «بررسیِ ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی و چگونگی خاستگاه رسوب‌های لُسی در منطقه‌ی گرگان و دشت»، مجله‌ی علوم زمین، سال ششم، بهار و تابستان، شماره‌های 23-24، صص: 67-78.

- رمضان‌پور، حسین، گاراژیان، عمران و ولی‌پور، حمیدرضا، 1392، «نوسنگی و نوسنگی‌شدن در سرزمین‌های پست شرق مازندران بر‌اساس بررسی‌های باستان‌شناختی»، فصلنامه‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 4، دوره‌ی سوم، بهار و تابستان، صص: 97-116.

- ضیغمی، مجید، ۱۳۸۸، «طبقه‌بندی و گونه‌شناسی سفال‌های عصر نوسنگی تپه پوکردوال گرگان»، پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.

- عباسی، قربانعلی، 1387، «گـزارش کاوش‌های باستان‌شناختی تپه‌ی پوکردوال گرگان»، تهران، پژوهشکده باستان‌شناسی (منتشر نشده).

- عباسی، قربانعلی، 1390، گزارش پایانی کاوش‌های باستان‌شناختی نرگس‌تپه گرگان، تهران: انتشارات گنجینه‌ی نقش جهان.

- فیضی، وحید، عزیزی، قاسم، علی‌محمدیان، حبیب، محمدی، حسین، شمسی‌پور، علی‌اکبر، 1393، «بازسازی آب‌وهوای کواترنر پسین با استفاده از پذیرفتاری مغناطیسی و ژئوشیمی عناصر اصلی لس‌های منطقه آزادشهر»، پژوهش‌های ژئوموفورلوژی کمّی، سال سوم، شماره‌ی 3، صص: 1-21.

- قازانچایی، رضا، پاشاییِ اول، عباس، خرمالی فرهاد، و ایوبی، شمس‌الله، 1387، «بررسی برخی خصوصیات میکرومورفولوژیک توالی لُس-پالئوسول منطقه‌ی ناهارخوران گرگان»، علوم زمین، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی، شماره‌ی دوم، خرداد-تیر، صص: 58-66.

- قمری‌فتیده، محمد، وحدتی‌نسب، حامد، و موسوی، سید مهدی، 1394، «نوسانات آب دریای مازندران از هزاره‌ی سوم تا هزاره‌ی اخیر و تأثیر آن بر پراکنش مراکز استقراری در جنوب‌شرق دریای مازندران»، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دانشگاه تهران، شماره‌ی 47، صص: 56-37.

- کِسَلخه، سعیده، خرمالی، فرهاد، کیانی، فرشاد، و بارانی‌مطلق، مجتبی، 1391، «خصوصیاتِ فیزیکوشیمیایی و میکرومورفولوژیِ پوسته‌هایِ زیستی (گل‌سنگ) در تپه‌های لُسی آلاگُل استان گلستان»، مجله‌ی پژوهش‌هایِ حفاظتِ آب و خاک، جلد نوزدهم، شماره‌ی اول، صص: 1-18.

- ماهفروزی، علی، 1382، «گزارش مقدماتی بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناختی در شرق مازندران»، گزارش‌های باستان‌شناسی 2، صص: 263-304.

- ملک‌شهمیرزادی، صادق، 1378، ایران در پیش از تاریخ (باستان‌شناسی ایران از آغاز تا سپیده‌دم شهرنشینی، تهران، (معاونت پژوهشی پژوهشکده‌ باستان‌شناسی)، انتشارات میراث فرهنگی.

- ملک‌شهمیرزادی، صادق و نوکنده، جبرئیل، 1379، آق تپه، تهران: (معاونت پژوهشی پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی)، انتشارات میراث فرهنگی.

 

- Akhani, H., Djamali, M., Ghorbanalizadeh, A. & Ramezani, E., 2010, “Plant biodiversity of Hyrcanian relict forest, N Iran: An overview of the flora, vegetation, palaeoecology and conservation”, Pak J Botany, 42: 231-258.

- Bobek, H., 1953, “Zur eiszeitlichen Vergletscherung des Alborzgebirges, Nordiran”, Carinthia 2:97–104.

- Boomer, I., Aladin, N., Plotnikov, I. & Whatley, R., 2000, “The Palaeoliminology of the Aral Sea; a Review”, Quat Sci Rev 19(13): 1259-1278.

- Chalié, F., Escudié, A. S., Badaut-Trauth, D., Blanc, G., Blanc-Valleron, M.-M., Brigault, S., Desprairies, A., Ferronsky, V.I., Giannesini, P.-J., Gibert, E., Guichard, F., Jelinowska, A., Massault, M., Méliéres, F., Tribovillard, N., Tucholka, P. & Gasse, F., 1997, “The glacialepostglacial transition in the southern Caspian Sea”, Comptes Rendus de l’Académie des Sciences de Paris 324 (IIa), 309-316.

- Chepalyga, AL., 2007, “The late glacial flood in the Ponto-Caspian basin”, In: Yanko-Hombach V, Gilbert AS, Panin N, Dolukhanov PM, Eds. The Black Sea flood question: Changes in coastline, climate and human settlement, Dordrecht: pp. 119-48.

- Coolidge, J., 2005, Southern Turkmenistan in the Neolithic, a Petrographic Case Study, Archaeopress (Publishers of British Archaeological Reports).

- Coon, Carlton S., 1952, “The Human Skeletal Remains from Hotu Cave, Iran”, Proceedings of the American Philosophical Society, Vol. 96, No. 3 (Jun. 20, 1952): 258-269

- Coon, Carleton S., 1957, Seven Caves: Archaeological Exploration in the Middle East, Jonathan Cape.

- Deshayes J., 1967, “Céramiques peintes de Tureng Tépé”, Iran 5: 123-131.

- Dolukhanov, P. M., 1986, “Foragers and farmers in west-Central Asia”, Hunters in Transition, M. Zvelebil. Cambridge, Cambridge University Press: 121-132.

- Dolukhanov, P. M., Chepalyga, A.L., Shkatova, V.K. & Lavrentiev, N.V., 2009, “Late Quaternary Caspian: Sea-Levels, Environments and Human Settlement”, The Open Geography Journal, 2009, 2: 1-15.

- Dolukhanov, P.M., Chepalyga, A.L. & Lavrentiev, N.V., 2010, “The Khvalynian transgressions and early human settlement in the Caspian basin”, Quaternary International 225, 152–159.

- Fazeli Nashli, H., 2009, “The Neolithic to Chalcolithic transition in the Qazvin Plain, Iran: chronology and subsistence strategies”, Archaologische Mitteilungen aus Iran und Turan 41, No. 41: 1-21.

- Frechen, M., Kehl, M., Rolf, C., Sarvati, R. & Skowrone, A., 2009, “Loess chronology of the Caspian Lowland in Northern Iran”, Quaternary International 198: 220–233.

- Gregg, Michael W., Christopher P. T., 2012, “A Preliminary Analysis of Prehistoric Pottery from Carleton Coon’s Excavations of Hotu and Belt Caves in Northern Iran: Implications for Future Research into the Emergence of Village Life in Western Central Asia”, Intl. J. Humanities (2012) Vol. 19 (3): (56-94).

- Harris, D. R. & Gosden, C., 1996, “The beginnings of agriculture in western Central Asia: The origins and spread of agriculture and pastoralism in Eurasia”, D.R. Harris, London, UCL Press Limited: 370-389.

- Harris, D.R., 1998, “The Spread of Neolithic Agriculture from the Levant to Western Central Asia”, The origins and spread of agriculture and crop domestication: The Harlan Symposium, Edited by A.B. Damania et al. aleppo, Syria, ICARDA: 65-82.

- Harris, D.R., 2010, Origins of Agriculture in Western Central Asia: an environmental-archaeological study, University of Pennsylvania Press, Philadelphia.

- Kakroodi, A.A., Kroonenberg, S.B., Hoogendoorn, R.M. Mohammd Khani, H., Yamani, M. Ghassemi, M.R. & Lahijani, H.A.K., 2012, “Rapid Holocene sea-level changes along the Iranian Caspian coast”, Quaternary International 263: 93-103.

- Kakroodi, A.A., Leroy, S.A.G., Kroonenberg, S.B., Lahijani, H.A.K., Alimohammadian, H., Boomer, I. & Goorabi, A., 2015, “Late Pleistocene and Holocene sea-level change and coastal palaeoenvironment evolution along the Iranian Caspian shore”, In Marine Geology, Volume 361, Pages 111–125.

- Kehl, M., Sarvati, R., Ahmadi, H., Frechen, M. & Skowroneck, A. 2005, “Loess Paleosol-sequences along a climatic Gradient in Northern Iran”, In: Eiszeitalter U. Gegenwart 55: 149-173.

- Khormali, F., Abtahi, A. & Stoops, G., 2006, “Micromorphology of calcitic features in highly calcareous soils of Fars Province, Southern Iran”, Geoderma 132: 31–46.

- Kohl, P. L., 1984, Central Asia: Palaeolithic beginnings to the Iron Age, Paris, Editions Recherche sur les civilisations.

- Leroy, S.A.G., Marret, F., Gibert, E., Chalié, F., Reyss, J.-L. & Arpe, K., 2007, “River inflow and salinity changes in the Caspian Sea during the last 5500 years”, Quaternary Science Reviews 26: 3359–3383.

- Libby, Willard F., 1955, Radiocarbon dating, 2d ed., University of Chicago Press, Chicago.

- Mangerud, J., Jakobsson, M., Alexanderson, H., Astakhov, V., Clarke, G.K.C., Henriksen, M., Hjort, C., Krinner, G., Lunkka, J.-P., Moller, P., Murray, A., Nikolskaya, O., Saarnisto, M. & Svendsen, J.I., 2004, “Ice-dammed lakes and rerouting of the drainage of northern Eurasia during the last glaciation”, Quaternary Science Reviews 23: 1313–1332.

- Mashkour M., Chahoud, J., Mahforouzi, A. & Biglari, F., 2010, “The faunal remains of Komishan, an epipaleolithic settlement in Northern Iran”, Journal of Iranian Archaeology 1 (1): 30-45.

- Mamedov, E. D., 1980, “Izmenie klimata Sredneiaziatskikh pustin v Golotsene”, Kolebania uvlazhnennosti Aralo-Kaspiskogo regiona v Golotsene. B. V. Andrianov, L. V. Zorin and R. V. Nikolaeva. Moscow, Academy of Sciences: 170-174.

- Masson, V. M. & Sarianidi, V. I., 1972, Central Asia: Turkmenia before the Achaemenids, London, Thames and Hudson.

- Masuda, S., 1974, “Tepe Sang-e Chakhamaq”, Iran XII: 222-223.

- Masuda, S., 1976, “Report of the archaeological investigations at Shahrud 1975”, In Firuz Bagherzadeh (Ed.). IVth Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, Tehran.

- McBurney, C.B.M. & Rosemary P., 1969, “The Cave of Ali Tappeh and the Epi-Palaeolithic in N.E. Iran”, Proceedings of the Prehistoric Society, Vol 34, 1969, pp. 385-413.

- Rezvani, H. & K. Roustaei, 2017, “Preliminary Report on Two Seasons of Excavations at Tappeh Deh Kheir, In the Neolithic of the Iranian Plateau Recent Research”, Edited by Kouroush Roustaei & Marjan Mashkour, Studies in Early Near Eastern Production, Subsistence, and Environment, Pp. 15-51.

- Roustaei, K., Mashkour, M. & Tengberg, M., 2015, “Tappeh Sang-e Chakhmaq and the beginning of the Neolithic in north-east Iran”, Antiquity, Volume 89, Issue 345: 573-595.

- Rychagov, G. I., 1977, The Pleistocene History of the Caspian Sea.,D.Sc. Thesis, Moscow State University.

- Sidorchuk, A.Y.U., Panin, A.V. & Borisova, O.K., 2009, “Morphology of river channels and surface runoff in the Volga River basin (East European Plain) during the Late Glacial period”, Geomorphology 113: 137–157.

- Stronach, D., 1972, Yarim Tappeh In Excavations in Iran, the British Contributions: 21-23. Organizing Committee of the Sixth International Congress of Iranian Art and Archaeology, Oxford.

- Swineford, A, & Frye, J.C., 1945, “A mechanical analysis of wind-blown dust compared with analyses of loess”, American Journal of Science, Vol. 243 No. 5: 249-255.

- Thornton, Christopher., P., 2013, “Sang-i Chakhmaq: A New Look”, In Roger Matthews and Hasan Fazeli Nashli (Ed.). The Neolithisation of Iran, University of Oxford, Archaeopress, 241-256.

- Vahdati Nasab, H., Jayez, M., Hojabri Nobari, A., Khademi Nadooshan, F., Ilkhani, H. & Mahfroozi, A., 2011, “Komishan Cave, Mazandaran, Iran: an Epipalaeolithic and later site on the southern Caspian Sea”, Antiquity Volume 085 Issue 328.

- Yanina, Tamara A., 2014, “The Ponto-Caspian region: Environmental consequences of climate change during the Late Pleistocene”, Quaternary International 345: 88-99.