برهمکنش های فرهنگی میان مکران، کرمان و حوزه ی هیرمند در عصر مفرغ بر مبنای داده های سفالی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشجوی دکترای باستان شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

سرزمین مکران بخش‌های جنوبی‌ بلوچستان را دربر می‌گیرد که اکنون میان ایران و پاکستان تقسیم شده است. امروزه در آن بخش از این سرزمین که در ایران قرار دارد شهرستان‌های چابهار، نیکشهر و ایرانشهر واقع شده‌اند. طی بررسی‌های باستان‌شناسی در نیکشهر 44 محوطه‌ی باستانی از دوران مفرغ شناسایی گردید که نشانگر غنی بودن این منطقه از نقطه‌نظر استقرارهای هزاره‌ی سوم قبل‌ازمیلاد است. پژوهش حاضر بر آن است تا با مطالعه‌ی نمونه‌های سفالی مکشوف از این محوطه‌ها و مقایسه‌ی آن‌ها با سفال‌های سایر محوطه‌های هم‌عصر و هم‌جوار، میزان برهم‌کنش‌های فرهنگی آن‌ها را به‌منظور شناخت روند و حرکت جریان‌های فرهنگی مورد بررسی قرار دهد. سؤال عمده در پژوهش حاضر این است که، برهم کنش ها و ارتباطات فرهنگی حوزه‌ی مکران با چه سرزمین‌هایی بوده است؟ فرضیه‌ی اصلی در پاسخ به این پرسش، این است که، با توجه به‌موقعیت جغرافیایی حوزه‌ی مکران، بیشترین تعاملات و برهم‌کنش های فرهنگی با سرزمین‌های هم‌مرز در شمال (بلوچستانِ ایران، بلوچستانِ پاکستان، سیستان) و غرب (کرمان) برقرار بوده است.  از این‌رو به‌دلیل تنوع گونه‌های سفالی، تعداد 277 قطعه سفال شاخص مربوط به عصر مفرغ پس از انجام مستندنگاری‌های لازم با سفال‌های محوطه‌های شاخص هم‌زمان در مناطقی همچون کرمان (تپه یحیی)، بلوچستان ایران (بمپور) و حوزه‌ی فرهنگی رود هیرمند (شهرسوخته، رودبیابان، گردن ریگ و موندیگک) مقایسه گردیدند. نتایج به‌دست آمده حکایت از آن دارد که سفال حوزه‌ی مکران در هزاره‌ی سوم قبل‌ازمیلاد بیشترین مشابهت و همسانی را با سفال‌های محوطه‌ی باستانی بمپور و منطقه کرمان دارند. ارتباط با بمپور کاملاً منطقی و طبیعی به‌نظر می‌رسد به‌دلیل این‌که هر دو ناحیه در مجاورت و کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. اما ارتباطات گسترده‌ی مکران با حوزه‌ی کرمان به احتمال نشان از حرکت موج فرهنگی آن منطقه به‌سمت شرق و در امتداد سرزمین‌های واقع در میان فلات ایران و شبه‌قاره‌ی هند دارد. همچنین نمونه‌های بررسی شده نشان می‌دهد که حوزه‌ی فرهنگی هیرمند نیز در تعامل فرهنگی ویژه‌ای با حوزه‌ی مکران بوده است. از این‌رو، به‌نظر می‌رسد که حوزه‌ی مکران یکی از مسیرهای ارتباطی و نقطه اتصال محوطه‌های حوزه‌ی هیرمند با محوطه‌های حوزه‌ی سند و کرانه‌های دریای مکران بوده‌ است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- حصاری، مرتضی و سرلک، سیامک، 1395، «پیکرک‌های گلی انسانی نویافته استان هرمزگان، حوزه فرهنگی بلوچستان: جنوب شرق ایران»، هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شماره‌ی 67، صص: 31-40.

- رهبر، مهدی، 1381، «گزارش بررسی باستان‌شناسی دره‌ی بمپور»، گروه باستان‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان با همکاری سازمان میراث‌فرهنگی کشور، محفوظ در آرشیو سازمان میراث‌فرهنگی کشور (منتشر نشده).

- سرلک، سیامک، 1386، «گزارش نخستین فصل کاوش‌های تم‌مارون: باستان‌شناسی دشت میناب، استان هرمزگان»، تهران: پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی، سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری (منتشر نشده).

- شیرازی، روح‌اله، و دهمرده پهلوان، مهدی، 1393، «روابط فرهنگی بلوچستان ایران و پاکستان در هزاره‌ی سوم قبل‌ازمیلاد بر اساس بررسی‌های جدید باستان‌شناسی در مکران ایران»، فصلنامه مطالعات شبه‌قاره‌ی هند، سال ششم، شماره‌ی 20، صص: 43-64.

- شیرازی، روح‌اله، 1388، «گزارش بررسی باستان‌شناسی شهرستان نیکشهر، محفوظ در آرشیو اسناد سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان (منتشر نشده).

- شیرازی، روح‌اله، 1389، «گزارش بررسی باستان‌شناسی شهرستان چابهار»، محفوظ در آرشیو اسناد سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان سیستان و بلوچستان (منتشر نشده).

- عنانی، بهرام، شیرازی، روح‌اله، یوسفی، صاحب، 1393، «ارتباطات فرهنگی منطقه‌ی سرایان در هزاره‌های چهارم و سوم ق.م.؛ نتایج کاوش در محوطه‌ی کله‌کوب سرایان، خراسان جنوبی»، خراسان بزرگ، سال پنجم، شماره‌ی 17، صص: 59-67.

- وحدتی، علی‌اکبر، فرانکفورت، آنری-پل، 1389، «گزارش مقدماتی گمانه‌زنی در تپه دامغانی سبزوار»، بهار 1387، مجله‌ی باستان‌شناسی و تاریخ، سال 24، شماره‌ی 2، شماره‌ی پیاپی 48، صص: 17-36.

 

- Ascalone, E., 2008, “Cultural interactions among Mesopotamia, Elam, Transelam and Indus civilization. The evidence of a cylinder/stamp seal from Jalalabad (Fars) and its significance in the historical dynamics of south-eastern Iran”, In: (H. Kühne, R. M. Czichon and F. J. Kreppner) eds, Proceedings of the 4th International Congress of the Archeology of the Ancient Near East, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 255-276.  

- Baghestani, S., 1997, Metallene compartmentsiegel aus Ost-Iran, Zentralasien und Nord-China. Rahden.

- Besenval, R., 1994, “Le peuplement de l’ancienne Gédrosia, de la protohistoire à la période islamique: travaux archéologiques récents dans le Makran Pakistanais”, Comptes Rendus de l’Académie des Inscriptions et des Belles Lettres, Paris, 513-535.

- Besenval, R., 1997, “The chronology of ancient occupation in Makran”, In: (R. Allchin and B. Allchin) eds, South Asian Archaeology 1995, Delhi, Oxford and IBH, 199-215.

- Caldwell, J. R., 1967, Investigation at Tal-i Iblis, Illinois, Illinois State Museum.

- Casal, J.-M., 1961, Fouilles de Mundigak, Paris, Klincksieck.

- Cleuziou, S. & Vogt, B., 1985, “Tomb A at Hili north (United Arab Emirates) and its materials connections to southeastern Iran and the greater Indus Valley”, In: (J. Schotmans and M Taddei) eds, South Asian archaeology 1983, Naples, Istituto Universitario Orientale, 249-277.

- Cortesi, E., Tosi, M., Lazzari, A. & Vidale, M., 2008, “Cultural relationships beyond the Iranian Plateau: the Helmand civilization, Baluchistan and the Indus Valley in the 3rd millennium BCE”, Paléorient 34/2: 5-35.

- De Cardi, B., 1968, “Excavations at Bampur, S.E. Iran: A Brief Report”, Iran 6: 135-155.

- De Cardi, B., 1970, Excavation at Bampur, a Third Millennium settlement in Persian Baluchistan 1966, Anthropological Papers of the American  Museum of Natural History 51/3, New York,.

- Desset, F., Vidale, M., & Alidadi Soleimani, N., 2013, “Mahtoutabad III (Province of Kirman, Iran): an "Uruk Material" related assemblage in eastern Iran”, Iran 51: 131-164.

- Didier, A., 2013, La production céramique du Makran (Pakistan) à l’âge du Bronze ancien. Contribution à l’étude des peuplements des régions indo-iraniennes, Paris, De Boccard (Mémoires des Missions Archéologiques Françaises en Asie centrale et en Asie moyenne XIV).

- Fairservis W., 1961, Archaeological studies in the Seistan basin of southwestern Afghanistan and eastern Iran, Anthropological Papers of American Museum of Natural History, vol. 48, New York.

- Hakemi A., 1997, Excavations at Shahdad, a Bronze center in Iran, Roma, IsMEO.

- Jarrige, J. F., Didier, A. & Quivron, G., 2011, “Shahr-i Sokhta and the chronology of the Indo-Iranian regions”, Paléorient 37/2: 7-34. 

- Kohl, P. & Pottier, M. H., 1990-1992, “Central Asian material from Baluchistan and southeastern Iran at the end of the third millennium BC: some preliminary observations”, Persica 14: 91-102.

- Kulke, H. & Rothermund, D., 1998, History of India, London, Rutledge.

- Lamberg-Karlovsky, C. C., 1968, “Survey and Excavation in the Kirman Area, Iran 6: 167-8.

- Lamberg-Karlovsky, C. C. & Kohl, P., 1971, “The early Bronze Age of Iran as seen from Tepe Yahya”, Expedition 13/3-4: 14-21.

- Lamberg-Karlovsky, C. C., & Potts, D. T., 2001, Excavations at Tepe Yahya, Iran: The Third Millennium. American School of Prehistoric Research Bulletin 45, Cambridge, Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University.

- Lamberg-Karlovsky, C.C. & Tosi, M., 1973, “Shahr-i Sokhta and Tepe Yahya: tracks on the earliest history of the Iranian Plateau”, East and West 23 (1/2): 21-57.

- Madjidzade, Y., 2003, Jiroft, The earliest oriental civilization, Tehran, Ministry of Culture and Islamic Guidance.

- Majidzadeh, Y., 2008, “Excavations at Konar Sandal in the region of Jiroft in the Halil Basin: first preliminary report (2002–2008)”, Iran 46: 69–104.

- Méry, S., 1994, “La céramique, témoin de la dynamique culturelle en Arabie durant la Protohistoire”, In: (D. Binder and J. Courtin) sous la direction, Actes du colloque international terre cuite and société: la céramique, document technique, économique, culturel, XIVe rencontres Internationales d’Archéologie et d’Histoire d’Antibes, Juan-les-Pins, Editions APDCA, 395-406.  

- Mortazavi, M., 2006, “The Bampur Valley: a new chronological development”, Ancient Asia 1: 53-61.

- Perrot, J., 2003, “L'iconographie de Jiroft”, Dossiers d’Archéologie, Jiroft fabuleuse découverte en Iran, October 2003: 96-114.

- Perrot, J. & Madjidzadeh, Y., 2005, “L'iconographie des Vases et objets En chlorite de Jiroft (Iran)”, Paléorient 31/2: 123-152.

- Potts, D. T., 2003, “Tepe Yahya, Tell Abraq and the chronology of the Bampur sequence”, Iranica Antiqua XXXVIII: 1-24.

- Pricket, M. E., 1986, “Man, land and water: settlement distribution and development of irrigation agriculture in the upper Rud-i Gushk drainage, southeastern Iran”, Unpublished Ph.D. thesis presented to the Department of Anthropology, University of Harvard, Cambridge, Massachusetts.

- Rapson, E. J., 1922, The Cambridge History of India, Cambrige, Cambridge University Press.

- Sajjadi, S. M., Frouzanfar, F., Shirazi, R. & Baghestani, S., 2003, “Excavation at Shahr-i Sokhta First Preliminary Report on the Excavation of the Graveyard 1997-2000”, Iran XLI: 21-98.

- Salvatori, S. & Vidale M., 1997, Shahr-i Sokhta 1975-1978: Central Quarter Exavations, Roma, IsiAo.

- Sarianidi V., 2006, Marguş: Turkmenistan (ancient oriental kingdom in the old delta of Murghab river), Ashkhabat.

- Shaffer, J. G., 1978, Prehistoric Baluchistan, New Delhi, B. R. Publishing Corporation.

- Salvatori, S. & Vidale, M., 1982, “A brief surface survey of the protohistoric site of Shahdad (Kirman, Iran)”, Rivista di Archeologia 6: 5-10.

- Stein, S. A., 1937, Archaeological  Reconnaissances  in North-western India and Southeastern Iran. London, Macmillan.

- Tosi, M., 1968, “Excavations at Shahr-i Sokhta, a chalcolithic settlement in the Iranian sistan”, Preliminary report on the First campaign. East and West 18: 9–66.

- Tosi, M., 1969, “Excavations at Shahr-i Sokhta. Preliminary report on the second campaign, September-December 1968”, East and West 19/3–4: 283–386.

- Tosi, M., 1976, “The dating of Umm AnNar culture and a proposed sequence for Oman in the third millennium B.C.”, Journal of Oman Studies 2: 81-92.

- Tosi, M., 1983, Prehistoric Sistan 1, Rome, IsMEO Rep. Mem. XIX.

- Tosi, M., Malek Shahmirzadi, S. & Joyenda, M. A., 1992, “The Bronze Age in Iran and Afghanistan”, In: (A. H. Dani and V. Masson) eds. History of Civilizations of Central Asia, vol. 1, Paris, UNESCO Publishing, 191-223.

- Vahdati, A., 2011, “Excavations at Tepe Chalow, northern Khorasan. Iran”, Studi Micenei ed Egeo-Anatolici 53: 236-241.