محوطه هُرمَنگان استقراری از دوره نوسنگی در حوضه رودخانه بوانات

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسادکترای باستان شناسی دانشگاه تهران

2 استاد گروه باستان شناسی دانشگاه تهران

چکیده

در حوزه‌ی فرهنگی فارس، بازه‌ی زمانی نیمه‌ی دوم هزاره‌ی هفتم قبل‌ازمیلاد، تحت عنوان «دوره‌ی موشکی» معرفی شده است؛ در این دوره، الگوهای معیشتی فارس از معیشتِ مبتنی‌بر کشاورزی به معیشتِ مبتنی‌بر شکارورزی تغییر کرده و سپس در اوایل هزاره‌ی ششم قبل‌ازمیلاد، هم‌زمان با «دوره‌ی جری» معیشتِ کشاورزی به‌شیوه‌ی آبیاری تبدیل می‌گردد که این موضوع تحلیل‌های متفاوتی را به همراه داشته است. جهت شناخت و تحلیل بهتر این تغییرات معیشتی نیاز است تا دیگر دره‌های فارس نیز مورد بررسی قرار گیرند تا بتوان به تحلیلی جامع‌تر دست‌یافت. طی بررسی‌های باستان‌شناسی حوضه‌ی رودخانه‌ی بوانات از سطح محوطه‌ی هرمنگان، سفال‌های دوره‌ی نوسنگی شناسایی گردید. جهت تعیین عرصه‌ی محوطه، گاهنگاری مطلق و نسبی دوره‌ی نوسنگی در منطقه‌ی بوانات، شناخت شاخصه‌های فرهنگی، بررسی و شناخت شیوه‌ی معیشت براساس مطالعه‌ی یافته‌های گیاهی و استخوانی و برهمکنش‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای منطقه‌ی بوانات در دوره‌ی نوسنگی، این محوطه مورد کاوش قرار گرفت. در این مقاله سعی بر این است تا در ابتدا، یافته‌های به‌دست آمده از نخستین فصل کاوش معرفی گردد؛ سپس جایگاه این محوطه را در نوسنگی فارس تبیین نماییم. با توجه به اهداف مقاله، این پرسش مطرح شد که، محوطه‌ی هرمنگان مربوط به چه دوره‌ای است؟ ساختارهای اقتصادی مردمان ساکن در این محوطه چگونه بوده و برهمکنش‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای آن در طول دوران استقراری چگونه بوده است؟ طی کاوش‌های صورت گرفته، دو فاز استقراری شناسایی شد، با توجه به پژوهش‌های صورت گرفته، به‌نظر می‌رسد در نیمه‌ی دوم هزاره‌ی هفتم قبل‌ازمیلاد بر اثر تغییرات اقلیمی مردمانی از دیگر دشت‌های فارس به این منطقه کوچ ‌کرده‌اند. فاز قدیمی‌تر را با توجه به عدم وجود معماری، کمی ضخامت نهشته‌ها، وجود اجاق‌های متعدد می‌توان استقراری فصلی دانست و فاز جدیدتر را با توجه به وجود معماری مربوط به استقرار دائم تاریخ‌گذاری کرد. با توجه به مقایسه‌ی یافته‌های کاوش نیز این محوطه را می‌توان به نیمه‌ی دوم هزاره‌ی هفتم قبل‌ازمیلاد دانست که مواد فرهنگی آن قابل‌مقایسه با تل موشکی، تل جری ب، تل بشی، تپه رحمت‌آباد و کوشک‌هزار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- خانی‌پور، مرتضی، 1394، «گزارش بررسی و شناسایی باستان‌شناسی بخش مرکزی و مزایجان شهرستان بوانات»، آرشیو پژوهشکده باستان‌شناسی (منتشرنشده).

- خانی‌پور، مرتضی، 1395، «گزارش کاوش و گمانه‌زنی به‌منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطه‌ی هرمنگان»، آرشیو پژوهشکده باستان‌شناسی (منتشرنشده).

- خانی‌پور، مرتضی؛ و نیکنامی، کمال‌الدین، 1396، «ارزیابی توالی فرهنگی دوره‌ی نوسنگی فارس بر اساس گاهنگاری مطلق محوطه‌ی هرمنگان»، پژوهه‌ باستان‌سنجی 3 (2)، صص: 15-29.

- دارابی، حجت، 1395، «ادوات سنگی و مقوله‌ی تولید و آماده‌سازی تولید غذا در محوطه‌ی نوسنگی چیاسبز شرقی، سد سیمره»،فصلنامه‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 10، صص: 7-26.

- عزیزی خرانقی، محمدحسین، 1393، «بررسی و مطالعه‌ی دوران نوسنگی فارس با تکیه بر یافته‌های باستان‌شناسی تپه رحمت‌آباد»، رساله‌ی دکتری گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران (منتشر نشده).

- عزیزی خرانقی، محمدحسین؛ و خانی‌پور، مرتضی، 1393، شواهدی جدید از دوره‌ی نوسنگی و باکون بر اساس سومین فصل کاوش‌های باستان‌شناختی تپه رحمت‌آباد، پاسارگاد»، در: مجموعه مقالات همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان، به‌کوشش: محمدحسین عزیزی‌خرانقی، مرتضی خانی‌پور و رضا ناصری، انتشارات دانشگاه تهران، صص: 67-86.

- عزیزی خرانقی، محمدحسین؛ خالویی، فضل‌اله؛ و خانی‌پور، مرتضی، 1391، «کاوش باستان‌شناختی تپه قصراحمد کوار»، در: مجموعه چکیده مقالات همایش سالانه پژوهشکده باستان‌شناسی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

- عزیزی‌خرانقی، محمدحسین؛ نیشیاکی، یوشی‏هیرو؛ و خانی‏پور، مرتضی، ۱۳۹۱، «تپه رحمت‏آباد پاسارگاد: گاهنگاری نسبی و مطلق»، ایران‏نامه، جلد ۲۷، شماره‌ی ۳-۲، صص: ۱۰۱-۷۸.

- علیزاده عباس، 1383، منشاء نهادهای حکومتی در پیش از تاریخ فارس، تل باکون، کوچ‌نشینی باستان و تشکیل حکومت‌های اولیه، ترجمه‌ی کوروش روستایی، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری: بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد.

 

- Abe, M., 2011, “Geometrics from the Neolithic settlement of Tall-i Mushki, southwest Iran”. In: The State of the Stone. Terminologies, Continuities and Contexts in Near Eastern Lithics, edited by E. Healy, S. Campbell, S., and O. Maeda, pp. 163–169. Manchester: Manchester University.

- Alden. J.; Abdi, K.; Azadi. A.; Biglari, F. & Heydari, S., 2004, “Kushk-E Hezar: A Mushki/Jari Period Site in the Kur River Basin, Fars, Iran”, Iran 42: 25- 45.

- Alizadeh, A., 2004, “Recent archaeological investigations on the Persepolis plain”. The Oriental Institute, News and Notes 183, 2004, 1–7.

- Alizadeh, A.; Zeidi, M.; Askari, A.; Niakan, L. & Atabaki, A., 2004, “Excavations at Tall-e Bakun A and B, Jari A and B, and Mushki: Reconstruction of the prehistoric environments in Marv Dasht”. The Oriental Institute, Annual Report 2003–2004, 2004, 94–106.

- Alley. R. B. & Agustsdottir, A. M.,  2005, “The 8k event: Cause and Consequences of a Major Holocene Abrupt Climate Change”, Quaternary Science Reviews 24: 11 23 - 43.

- Andrefsky, W., 1998, Lithics :Macroscopic Approaches to Analysis. Cambridge University Press, Cambridge.

- Azizi Kharanaghi, H.; Fazeli Nashli, H. & Nishiaki, Y., 2013, “Tepe Rahmatabad: a Pre-Pottery and Pottery Neolithic Site in Fars Province”. In: Neolithisation of Iran –The Formation of New Societies, edited by: R. Matthews and H. Fazeli Nashli, pp. 108–123. Oxford: Oxbow Books.

- Berger. J. F. & Giuilane, J., 2009, “The 8200 cal BP Abrupt Environmental Change and the Neolithic Transition: A Mediterranean Perspective”. Quaternary International 200: 31-49.

- Bernbeck, R., 2004, “Archaeology in Iran Puts Perceptions in Place”, The Daily Star, 21 January 2004: 8.

- Bernbeck, R., 2010, “The Neolithic pottery”. In S. Pollock, R. Bernbeck and K. Abdi (eds) The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic Village, 65–151. (Archäologie in Iran und Turan Band 10). Berlin, Deutsches Archäologisches Institut.

- Bernbeck, R.; Abdi, K.; Gregg, M. & Heydari, S., 2005, “A note on the Neolithic of the Qara Aghaj Valley, Fars province”. Archaeological Reports 4 :27–36.

- Clarke, G. K. C.; Levcrington, D. W.; Teller. J. T. & Dyke, A. S., 2004, “Paleohydrulies of the Last Outburst Flood from Glacial Lake Agassiz and the 8200 BP Cold Event”. Quaternary Science Reviews 23: 389 407.

- Conard, N. J. & Zeidi, M., 2013, “The Ground Stone Tools from the Aceramic Neolithic Site of Chogha Golan, Ilam Province, Western Iran”. in: F. Borrell, J. J. Ibanez and M. Molist (eds.) Stone Tools in Transition: From Hunter-Gatherers to Farming Societies in the Near East, Bellaterra Barcelona: Universitat Autonoma de Barcelona, Servei de Publicacions: 365-75.

- Delougaz, P. P. & Kantor, H., 1996, “Choga Mish,” The first five seasons of excavations 1961–197, ed.: Abbas, Alizadeh, Chicago: Oriental institute publications,

- Fukai, S.; Horiuchi, K. & Matsutani, T., 1973, Marv Dasht III: Excavations at Tall-I-Mushki, 1965 (T okyo University Iraq-Iran Archaeological Expedition Reports 14). Tokyo, Institute of Oriental Culture of the University of Tokyo.

- Ghasidian, E.; Azadi, A. & Pollock, S., 2010, “Chipped stone artefacts”. In: S. Pollock, R. Bernbeck & K. Abdi (eds) The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic Village, 163–174. (Archäologie in Iran und Turan Band 10). Berlin, Deutsches Archäologisches Institut.

- Hole, F., 1987, “Archaeology of the Village Period”. in: F. Hole (ed.), The Archaeology of Western Iran: Settlement and Society from Prehistory to the Islamic Conquest, Washington D. C.: 29-78.

- Hole, F., 1977, Studies in the archeological history of the Deh Luran Plain: the excavation of Chagha Sefid, Museum of Anthropology, University of Michigan.

- Hori, A., 1988-89, “Chipped Stone Artifacts from Tape Djari B, Iran”, Bulletin of the Ancient Oriental Museum 10: 21-46.

- Ikeda, J., 1979, Preliminary Report of an Archaeological Survey in Arsanjan Area, Fars Province, Iran 1977. Unpublished manuscript. Archaeological Mission of Kyoto University to Iran.

- Javeri, M.; Abdi, K. & Bernbeck, R., 2010, Small Finds. In: S. Pollock, R. Bernbeck and K. Abdi (eds) The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic Village, 191–203. (Archäologie in Iran und Turan Band 10). Berlin, Deutsches Archäologisches Institut.

- Kimiaie, M., 2010, “Macro botanical remains”. In: S. Pollock, R. Bernbeck & K. Abdi (eds.) The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic Village, 230–237. (Archäologie in Iran und Turan Band 10). Berlin, Deutsches Archäologisches Institut.

- Kozlowski, S. & Aurenche, O., 2005, Territories, Boundaries and Cultures in the Neolithic Near East. Oxford: Archaeopress.

- Maeda, A., 1986, “A study on the painted pottery from Tepe Djari B”. Bulletin of the Ancient Orient Museum 8, 1986, 55–86

- Mashkour, M., 2006, “Faunal remains from Tol-e Nurabad and Tol-e Spid”. In: D. T. Potts and K. Roustaei,(eds.) The Mamasani Archaeological Project Stage One: A Report on the First Two Seasons of the ICAR, University of Sydney Expedition to the Mamasani District, Fars Province, Iran, 135–146. Tehran: Iranian Centre for Archaeological Research.

- Mashkour, M. & Bailon, S., 2010, “Animal bones”. In: S. Pollock, R. Bernbeck & K. Abdi (eds) The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic V illage, 215–229. (Archäologie in Iran und Turan Band 10). Berlin, Deutsches Archäologisches Institut.

- Mashkour, M.; Mohaseb, A. & Debue, K., 2006, “Towards a Specialized Subsistence Economy in the Marvdasht Plain: Preliminary Zoo archaeological Analysis of Mushki, Jari B. Jari A and Bskun A”. In: A. Alizadeh (ed.) The Origins of State Formations in Prehistoric Highland Fars, Southern Iran: Excavations at Tall-e Bakun, 101–106. (Oriental Institute Publications 128). Chicago, Oriental Institute.

- Masson, V. M. & Sarianidi, V., 1972, Central Asia: Turkmenia before the Achaemenids. New York: Praeger.

- Mc Donald, M. M. A., 1979, An examination of mid-Holocene settlement patterns in the Central Zagros region of western Iran. Ph.D. Dissertation, Department of Anthropology, University of Toronto.

- McCall, B., 2009, The Mamasani Archaeological Survey: Epipalaeolithic to Elamite settlement patterns in the Mamasani district of the Zagros Mountains, Fars Province, Iran. PHD. Dissertation, Department of Archaeology, University of Sydney.

- Miller, N. & Kimiaie, M., “2006 Some plant remains from the 2004 excavations at Tall-e Mushki, Tall-e Jari A and B, and Tall-e Bakun A and B”. In: A. Alizadeh (ed.) The Origins of State Formations in Prehistoric Highland Fars, Southern Iran: Excavations at Tall-e Bakun, 107–118. (Oriental Institute Publications 128). Chicago, Oriental Institute.

- Miroschedji, P. de., 1972, “Prospections archéologiques dans les valées de Fasa et de Darab (rapport préliminaire)”. In: F. Bagherzadeh (ed.) Proceedings of the Ist Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, 1–7. Tehran, Iranian Center for Archaeological Research.

- Nishiaki, Y. & Mashkour. M., 2006, “The Stratigraphy of the Neolithic Site of Jari B. Marv Dasht”. Southwest Iran. Orient Express, 3: 77-81.

- Nishiaki, Y., 2010b, “The development of architecture and pottery at the Neolithic settlement of Tall-i Jari B, Marv Dasht”. Southwest Iran, AMIT 42: 113-127.

- Nishiaki, Y., 2010a, “A radiocarbon chronology of the Neolithic settlement of Tall-i Mushki, Marv Dasht plain, Fars, Iran”. Iran 48: 1–10.

- Nishiaki, Y., 2013, “A reappraisal of the Pottery Neolithic flaked stone assemblages of Tall-i Jari B, the Fars, Southwest Iran”. In: The Proceedings of the International Conference PPN7, edited by F. Borrell, J. Ibáñez, and M. Molist, pp. xx. Barcelona: University of Barcelona.

- Nishiaki, Y.; Guliyev, F.; Kadowaki, S.; Alakbarov, V.; Miki, T.; Salimbeyov, S.; Akashi, C. & Arai, S., 2015, “Investigating cultural and socioeconomic change at the beginning of the Pottery Neolithic in the Southern Caucasus – The 2013 Excavations at Hacı Elamxanlı Tepe, Azerbaijan”. Bulletin of the American Schools of Oriental Research 374: 1–28.

- Petrie, C. A., 2011, “‘Culture’, innovation and interaction across southern Iran from the Neolithic to the Bronze Age (c. 6500–3000 B.C.)”. In: B. W. Roberts and M. Vander Linden (eds.) Investigating Archaeological Cultures: Material Culture, Variability, and Transmission, 151–182. New York: Springer.

- Pollock, S., 2010, “Miniature cylindrical objects”. In: S. Pollock, R. Bernbeck and K. Abdi (eds) The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic Village, 182–190. (Archäologie in Iran und Turan Band 10). Berlin, Deutsches Archäologisches Institut.

- Pollock, S.; Bernbeck, R. & Abdi, K., 2010, The 2003 Excavations at Tol-e Baši, Iran: Social Life in a Neolithic Village. Archäologie in Iran und Turan 10, Verlag Philipp von Zabern, Mainz.

- Potts, D. T. & Roustaei, K., (eds). 2006. The Mamasani Archaeological Project Stage One: A Report on the First Two Seasons of the ICAR-University of Sydney Expedition to the Mamasani District, Fars Province, Iran. Tehran: Iranian Centre for Archaeological Research.

- Schmandt-Besserat, D., 1992, Before Writing. Vols. 1 & 2. University of Texas Press, Austin.

- Sumner, W. M., 1972, Cultural Development in the Kur River Basin, Iran. An Archaeological Analysis of Settlement Patterns. Ph.D. Dissertation. University of Pennsylvania.

- Sumner, W. M., 1977, “Early settlements in Fars province, Iran”. In: L. D. Levine/T. C. Young Jr. (ed.), Mountains and Lowlands: Essays in the Archaeology of Greater Mesopotamia. Biblioteca Mesopotamica, Vol. 7 (Malibu 1977) 291–305.

- Sumner, W. M., 1990, “Full-coverage regional archaeological survey in the Near East: an example from Iran”. In: S. K. Fish and S. A. Kowalewski (eds.) The Archaeology of Regions: A Case for Full-Coverage Survey, 87–115. Washington, Smithsonian Institution Press.

- Sumner, W. M., 1994, “The evolution of tribal society in the southern Zagros Mountains, Iran”. In: G. Stein and M. S. Rothman (eds.) Chiefdoms and Early States in the Near East: The Organizational Dynamics of Complexity, 47–65. Madison, Prehistory Press.

- Vanden Berghe, L., 1951–52, “Archaeologische opzoekingen in de Marv Dasht vlakte (Iran)”. Jaarbericht Ex Oriente Lux 12, 1951–52, 211–220.

- Vanden Berghe, L., 1953–54, “Archaeologische navorsingen in de omstreken van Persepolis”. Jaarbericht Ex Oriente Lux 13, 1953–54, 394–408.

- Weeks, L., 2013, “The Neolithisation of Fars, Iran”. In: R. Matthews and H. Fazeli Nashli (eds.) Neolithisation of Iran –The Formation of New Societies, pp. 97–107. Oxford: Oxbow Books.

- Weeks, L. R.; Alizadeh, K.; Niakan, L.; Alamdari, K.; Khosrowzadeh, A.; McCall, B. & Zeidi, M., 2006, “The Neolithic settlement of Highland SW Iran: new evidence from the Mamasani district”. Iran 44: 1–32.

- Weninger, B.; Alram-Stern, E.; Bauer, E.; Clare, I.; Danzegloete, U.; Joris, O.; Kubalzki, C.; Kollefson, G.; Todorova, H. & Van Andel, T., 2006, “Climate Forcing Due to the 8200 cal yr BP Event Observed al Early Neolithic Sites in the Eastern Mediterranean”. Quaternary Research 66: 401 20.

- Zeidi, M.; McCall, B. & Khosrowzadeh, A., 2006, “Survey of Dasht-e Rostam-e Yek and Dasht-e Rostam-e Do”. In: D. T. Potts and K. Roustaei, (eds.) The Mamasani Archaeological Project Stage One: A Report on the First Two Seasons of the ICAR-University of Sydney Expedition to the Mamasani District, Fars Province, Iran, 147–168. Tehran: Iranian Centre for Archaeological Research.