نقد و تجزیه و تحلیل دوره‌بندی و گاه‌شناسیِ فلاتِ‌مرکزی ایران با تأکید‌بر هزارة چهارمِ قبل از میلاد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا

2 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه بوعلی سینا

3 استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین-پیشوا

چکیده

موضوع اصلیِ دوره‌بندی و گاه‌شناسیِ باستان‌شناختی، مسأله‌ی شاخصه‌‌هایِ زمانی و مکانیِ مجموعه‌هایِ موادِ‌فرهنگی‌ست. بر‌همین‌اساس، اجزاءِ سازنده‌ی محوطه‌های باستانی به‌عنوان مواد بنیادین مقایسه‌ی تشابهاتِ‌فرهنگی، از اهمیت بالایی برخوردارند؛ و هرگونه خطایی در تشخیص شاخص بودن آن‌ها، انعکاس مستقیمی در الگویابی‌های گسترده‌ترِ مکانی و زمانی خواهد داشت. با‌ وجود کمیتِ نسبتاً خوب فعالیت‌های باستان‌شناختیِ مرکز فلات ایران در دهه‌هایِ اخیر، گاه‌نگاری‌ها و دوره‌بندی‌های صورت‌گرفته برای پیش‌ازتاریخِ منطقه که عموماً متکی‌بر تقسیم‌بندیِ بیش‌از هشتاد ساله‌ی سیلک کاشان هستند، تغییر چندانی نکرده‌اند؛ در‌حالی‌که بعضاً معدود تلاش‌هایی برای اعمال اصلاحاتی در دوره‌بندیِ پیش‌از تاریخ فلات‌مرکزیِ ‌ایران صورت‌گرفته، اما نتایجِ مطالعاتِ اخیر، نشان‌دهنده‌ی ناتوانی آن‌ها در ارائه‌ی تصویری روشن از فرآیند تحولات فرهنگیِ ادوار مختلف پیش‌از تاریخی منطقه است. از‌ همین‌رو، به‌نظر می‌رسد ‌که تجزیه‌و‌تحلیلِ فرآیند تحولاتِ گاه‌شناسانه‌ی منطقه و رویکردهایِ حاکم‌بر آن، سنجش کیفیت دوره‌بندی‌ها و تقسیمات گاه‌شناختیِ صورت‌گرفته و چراییِ عدم‌تغییر تقسیماتِ پیشین و ناکامیِ تلاش‌های انجام‌شده تا به امروز، موضوعات مهمی هستند که پاسخ‌گویی به‌آن‌ها برای اصلاح و تغییرِ رویکردها و تقسیمات ارائه‌شده، ضروری‌ست. محتمل‌ترین گزینه آن‌ست‌ که ضعف در مبانی نظری و اصول فعالیت‌های میدانی باستان‌شناسی را عامل چنین اتفاقاتی بدانیم؛ اما، نتایجِ تحلیل‌هایی که بر‌مبنای سنجشِ فرآیند تحول فعالیت‌های پژوهشی طولانی‌مدتِ منطقه، در‌ مقایسه ‌با تحولات تعاریف و رویکردهای نظری و عملی باستان‌شناسی اروپا و آمریکا به‌دست آمده‌اند، نشان‌دهنده‌ی آن‌ست ‌که این عدم موفقیت، علاوه‌بر موارد ‌فوق، به‌واسطه‌ی بی‌توجهی‌به رویدادهای فرهنگی کوتاه‌مدت و برداشت‌های ضعیف و انعطاف‌ناپذیرِ هنجاری از مفهومِ فرهنگ، حاصل ‌آمده‌اند؛ چرا‌که در طول قرنِ گذشته، به‌واسطه‌ی حصولِ تغییرات بسیار در تعریف مفاهیم تغییرِ‌ فرهنگی، گاه‌شناسی و دوره‌بندی، مطالعاتِ باستان‌شناختی به‌سودِ به‌رسمیت شناخته شدنِ تمایزاتِ درون‌منطقه‌ای و محوطه‌ای، و معیارهای زمانیِ کوتاه‌مدت‌تر، از تعاریف انعطاف‌ناپذیرِ هنجاری فاصله‌ گرفته؛ و با پذیرشِ سَیالیتِ مرزهایِ فرهنگی در ابعاد زمانی و مکانی آن، بر دقت‌نظرِ خود در تشخیص و تمییز فرآیندهای فرهنگی افزوده‌اند. در ‌این‌میان تداومِ مطالعات کاوش‌هایی نظیرِ میمون‌آباد نیز، منجر‌به آشکار شدن خطاهایِ فراوانی در گاه‌شناسی و فرآیند تحولاتِ درون‌منطقه‌ای شده که تأکید مجددی بر ضرورت بازبینیِ مطالعات و تقسیم‌بندی‌های گذشته‌ی پیش‌ازتاریخ فلات‌مرکزیِ ایران دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Critics and Analysis of Periodization and Chronology of the Central Iranian Plateau With Emphasis on the 4th Millennium B.C.

نویسندگان [English]

  • Majid Zeyghami 1
  • Abbas Motarjem 2
  • Rouhollah Yousefi Zoshk 3
1 PhD candidate, Department of Archeology, University of Boaeli Sina, Hamadan
2 Faculty Member of the Department of Archeology, University of Buali Sina, Hamadan
3 Faculty Member of the Department of Archeology, Islamic Azad University, Varamin-Pishva
چکیده [English]

The assemblages of archaeological sites is the matter of the greatest importance in the spatiotemporal divisions, so any error in identifying the internal patterns of those, will be a direct reflection on their comprehensive archaeological analysis. The prehistoric chronology and periodization of the Iranian Central Plateau generally have based on tepe Sialk’s, more than eighty years chronology. According to it, the fourth millennium B.C. includes the sub-periods of Sialk III4-5, Sialk III6-7b, Sialk IV1, and parts of Sialk IV2. The way in which these sub-periods are distinguished and differentiated have always been unclear and very generalized. While the sialk periodizatiom was based on architectural strata, its comparative studies have all been based on ceramic styles led to many errors in the process of inter-regional transformations and their chronological recognition. Most of these problems seem to be caused by insufficient attention to evidence of short-term events in archaeological studies. The results of recent studies in Meymanatabad has indicated the inability of such a generalized division, due to the lack of attention to the short-term cultural events and the inflexible normative perception of the concept of culture. This, despite the fact that over the past century, due to the great changes in the definition of the concept of cultural change and its various stages chronology and periodization, archaeological studies in the interests of the inter-regional and site distinctions and short-term criteria endorsement, passed over the old rigid normative and generalized definitions of culture. Continued studies of excavations such as tepe Meymoon-abad in Robat-karim, presenting sufficient evidence of such that errors, which emphasize on the necessity of review the Iranian central plateau prehistoric periods old studies and their divisions. Therefore, this paper in addition to the fluidity of spatiotemporal dimensions of cultural boundaries emphasized to the recognition and differentiation of cultural processes in short-term divisions.
Keywords: Periodization, Chronology, Central Plateau, Sialk, MeymanatAbad.
 
Introduction
The main subject of periodization, cultural classification and archaeological chronology are the temporal and spatial patterns of remained collections. The findings of archaeological sites are very important in the chronological division and periodozation, because they are basic materials to compare of the cultural similarities. Therefore, any error in identifying the internal characteristic of these, which have an inherent conjunction with their spatiotemporal dimensions, will be a direct reflection on wider spatial and temporal patterns that are based on. The prehistoric chronology of the Iranian Central Plateau, especially due to its vast geographical scope, has been one of the cases faced with such a challenge. During the recent decades, there have been done many archaeological excavations and surveys in this area, the most of them have focused on prehistoric periods and their chronologies. Nevertheless, Despite the good quantity of them, the prehistoric chronology and periodizations of Central Plateau generally have based on the chronology and periodization of tepe Sialk that has not changed for eighty years. According to this Chronology, Ghirshman divided the chronology of the tepe sialk, from the Neolithic to the beginning of the Bronze Age (Proto Elamite) into four cultural periods and seventeen sub-periods (Sialk I1-IV2). As Mentioned above, the fourth millennium B.C., as the main subject of this paper, includes the sub-periods of Sialk III4-5, Sialk III6-7b, Sialk IV1, and parts of Sialk IV2. The second half of this millennium includes the important socio-political developments played a major role in increasing of social inequalities, the formation of early states, the proto literate and some technological changes. The results of recent studies in Meymanatabad tepe which was done to get a precise image from the process of cultural transformation of various prehistoric periods in this area, has indicated to the inability of such a division. This paper tries to recognizing the reasons that caused to past divisions inefficiencies in applying for the new chronological studies of sites such as Meymanatabad, and the weaknesses and strengths of each of them. We will do this work by re-analysing of approaches of periodization used for this region and re-evaluation of them on the basis of theoretical changes in archaeology during the recent decades. Our main hypothesis about the reasons of this issue is that, the archaeological approaches in field studies of the region have so far been generalized and careless, and have ignored many details in the process of cultural transformations.
 
Critics and Analysis
The division of the important period between the Sialk III6-7b and IV1-2 strata is in a way that emphasizes on the serious discontinuity between them. Regardless of whether the detection of this discontinuity is correct or not, the way in which these sub-periods are distinguished and differentiated have always been unclear and very generalized. So that, for example, the Sialk III6 has never been individually mentioned and has always been considered a participant with the Sialk III7. Of course, Sialk’s multiple chronological problems are not limited to that. While the Sialk divisions was based on architectural strata, its comparative studies have all been based on ceramic styles, which has led to many errors in the process of chronological recognition. Most of these problems seem to be caused by insufficient attention to short-term Transformations processes. Meymoon-abad was a late chalcolithic site that have been excavated in the 2012. The chronological evidences of the site included a set of four cultural phases and seven sub-phases, which consist of a collection of nine different types of ceramic styles, that some of them emerged successively. This cultural phase, related sub-phases and ceramic styles were comparable with two sub-period of Sialk III6 and III7, which were established more than eighty years ago by just one ceramic style. This, despite the fact that some of meymoon-abad late chalcolitic ceramic styles were completely not seen among Sialk III6-7b styles, and some also had different characteristics in comparison with similar styles of the Silk. In addition, the comparison of the ceramic styles of this period indicates that, at the beginning of the late chalcolithic, not only there has been serious differences between the northern, central, and southern styles, but also at the end of that even the site such as tepe Qabristan has never been inhabited after Sialk III6.
 
Conclusion
The results of recent studies have emphasized to the inability of previous generalized divisions of late chalcolithic chronology in Sialk, due to the lack of sufficient attention to the short-term cultural events processes and the inflexible normative perception of the concept of culture. This study, in addition to acceptation the fluidity of the temporal and spatial dimensions of cultural boundaries, emphasize to the carefulness in the recognition and differentiation of short-term spatio-temporal cultural processes in the field archaeological activities. Meymoon-abad is an excellent site to study that how the transition between the significant sub-periods of Sialk III6-7b was happened. Continued studies of excavations such as tepe Meymoon-abad, presenting sufficient evidence of old chronological division errors, which emphasize to the necessity of review in the Iranian central plateau prehistoric periods old studies and their divisions. Such as a detailed study which focus on shorter periods of time, can refine the typological and stylistical sequence of the late chalcolithic ceramic traditions in the Iranian central plateau area. This new chronological division and periodization also can throw considerable light on some of the problems related to the emergence of complex societies in this region and time.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Periodization
  • Chronology
  • Central Plateau
  • Sialk
  • MeymanatAbad

- ذیفر، حامد؛ ولی‌پور، حمیدرضا؛ و مترجم، عباس، ۱۳۹۲، «تل 11، استقراری از دوره مس‌سنگی در حوضه آبگیر سد تالوار بیجار، استان کردستان». پیام باستان‌شناس، شماره‌ی 19، صص: 36-15.

- عباس‌نژاد‌سرستی، رحمت؛ و اسدی‌تشویق، سمیه، ۱۳۹۴، «باستان‌شناسی پیش‌ازتاریخ مرکز فلات ایران: وضعیت موجود و مطلوب». دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، صص: 18-1.

- فاضلی‌نشلی، حسن، ۱۳۸۴، «گزارشِ گمانه‌زنی و لایه‌نگاری تپه زاغه سالِ ۱۳۸۰».  مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه تهران، شماره‌ی 173، صص: 20-1.

- فاضلی‌نشلی، حسن؛ و علی‌یاری، احمد؛ (۱۳۸۵)، باستان‌شناسی دشت قزوین از هزاره‌ی ششم تا هزاره‌ی اول قبل‌از‌میلاد. انتشارات دانشگاه تهران.

- فاضلی‌نشلی، حسن؛ دارابی، حجت؛ ناصری، رضا؛ و فلاحیان، یوسف، ۱۳۹۰، «گاهنگاری مطلق و نسبی تپه سگزآباد دشت قزوین»، مطالعات باستان‌شناسی، دوره‌ی 3، شماره‌ی 1، صص: 133-158.

- فاضلی‌نشلی، حسن، 1390، «باستان‌شناسی هزاره‌ی پنجم پیش‌ازمیلادِ فلات‌مرکزی و چالش‌هایِ پیشِ‌رو». پیام‌باستان‌شناس، سال هشتم، شماره‌ی 15، صص: 1۱-30.

- کابلی، میرعابدین، ۱۳۷۸، بررسی‌های باستان‌شناسی قمرود. تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور (پژوهشگاه).

- کریمی، بهزاد، 1389، «مکتب تاریخ‌نگاری آنال». تاریخ و تمدن اسلامی، شماره‌ی 11، صص: 167-196.

- گیرشمن، رومن، 1938، سیلک کاشان. ترجمه‌ی اصغر کریمی، آزیتا همپارتیان، جلد دوم، کاشان:‌نشر مرسل.

- مترجم، عباس؛ و شریفی، مهناز، ۱۳۹۳، «تحلیلی بر کارکرد و ماهیت نماد کالاها (توکن) و پیکرک‌های گلی در دوره مس‌وسنگی تپه قشلاق تالوار، کردستان»، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 7، صص: 27-46.

- ملک‌شهمیرزادی، صادق، ۱۳۷۴، «گاهنگاری پیش‌ازتاریخ فلات‌مرکزی ایران دوران نوسنگی تا آغاز شهرنشینی»، باستان‌شناسی و تاریخ، دوره‌ی 9، شماره‌ی پیاپی 18، ص: ۶.

- ملک‌شهمیرزادی، صادق؛ و نوکنده، جبرئیل، ۱۳۷۹، آق‌تپه. انتشارات سازمان میراث‌فرهنگی کشور، میراث‌فرهنگی استان گلستان.

- ملک‌شهمیرزادی، صادق، ۱۳۸۲الف، ایران در پیش‌ازتاریخ: باستان‌شناسی ایران از آغاز تا سپیده‌دم شهرنشینی. تهران: چاپ دوم، سازمان میراث‌فرهنگی کشور (پژوهشگاه).

- ملک‌شهمیرزادی، صادق، ۱۳۸۲ب، نقره‌کاران سیلک: گزارش فصل دوم طرح بازنگری سیلک. تهران، سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.

- مجیدزاده، یوسف، 1382، «سیر فرهنگ‌های پیش‌ازتاریخ فلات‌مرکزی ایران با مقایسه‌ی دوران سیلک III و تسلسل سفالگری در تپه‌ی قبرستان». ترجمه‌ی فرشید مصدقی‌امینی، باستان‌شناسی و تاریخ، سال 18، شماره‌ی 1، صص: 60-55.

- مجیدزاده، ‌یوسف، 1389، کاوش‌های محوطه‌ی باستانی ازبکی. جلد اول: هنر و معماری، تهران: اداره‌ی کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان تهران.

- موچشی، امیر‌ساعد؛ نیکنامی، کمال‌الدین؛ مشکور، مرجان؛ فاضلی‌نشلی، حسن؛ و فیروزمندی شیره‌جین، بهمن، ۱۳۹۰، «گاهنگاری نسبی و مطلق تپه‌ی کلنان بیجار: محوطه‌ای متعلق به دوره‌ی مس‌وسنگ میانه در غرب ایران». فصلنامه‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دوره‌ی 1، شماره‌ی 1، صص: 31-56

- نگهبان، عزت‌اله، 1351، «گزارش مقدماتی دو ماهه عملیات حفاری دشت قزوین، منطقه‌ی سگزآباد». نشریه مارلیک، شماره‌ی ۱، صص:  ۱-۲۴.

- ولی‌پور، حمیدرضا؛ مصطفی‌پور، ایمان؛  بهدادفرد، رضا؛ و کاکا، غفور؛ ۱۳۸۹، «گزارش مقدماتی فصل اول کاوش در محوطه تل 11 سد تالوار، بیجار، کردستان». پیام‌باستان‌شناس، سال هفتم، شماره‌ی سیزدهم، صص: 72-47.

- ولی‌پور، حمیدرضا، ۱۳۹۱؛ «درآمدی نظری بر مفهوم تخصص‌گرایی در مطالعات باستان‌شناختی»، پیام‌باستان‌شناس، دوره‌ی ۹، شماره‌ی ۷، صص: 56-33.

- هاشمی‌زرج‌آباد، حسن، ۱۳۸۳، «تکنیک‌های تاریخ‌گذاری در باستان‌شناسی». مجله ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه بیرجند)، شماره‌ی 4، صص: 237-274.

- یوسفی‌زُشک، روح‌الله، (۱۳۹0)، «گزارش مقدماتی کاوش‌های باستان‌شناسی میمون‌آباد رباط‌کریم». سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور (منتشرنشده).

- یوسفی‌زُشک، روح‌الله؛ ضیغمی، مجید؛ و باقی‌زاده، سعید، ۱۳۹۶، «فلات‌مرکزی ایران در نیمۀ دوم هزارۀ چهارم پ.م.». مجموعه مقالات جشن‌نامه‌یٔ استاد یوسف مجیدزاده (در دست انتشار).

 

- Adams, W. Y., 2003, Classification and Typology, in Archaeology, [Ed. Donald L. Hardesty], In: Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS), Developed under the Auspices of the UNESCO, Eolss Publishers, Paris, France.

- Boas, F., 1911, The mind of primitive man. New York: Macmillan.

- Bovington,C.; & Masoumi, R., 1972, “Tehran University Nuclear Center Radiocarbon Date list I”. Radiocarbon, Vol. XIV, No.2. Pp.456-460.

- Childe, V. G., 1935, “Changing methods and aims in prehistory”, Proceedings of the Prehistoric Society 1: 1–15.

- Davis D., 1983, “Investigating the Diffusion of Stylistic Innovations”, Advances in Archaeological Method and Theory, edited by Michael B. Schiffer, Vol. 6: 53-89.

- Dyson R., 1965, Problems in the Relative Chronology of Iran, 6000-2000 B. C., Chronologies in Old World Archaeology (ed. by R. W. Ehrich), Chicago.

- Dyson R., 1968, “Annotations and corrections of the relative chronology of Iran”, American Journal of Archaeology, Vol. 72, No. 4: 308—313.

- Dyson, R. & Howaed, S. M. (eds.): 1989 Tappeh Hesar: Reports on the Restudy Project, 1976, Firenze.

- dyson Jr., R. H. 1991, “Ceramics: neolithic period through Bronze age in northeastern and north-central persia”, EIr 5(3): 266–75.

- Fazeli, Nashli, H., 2001, “Social complexity and craft specialisation in the late Neolithic and Early Chalcolithic period in the Central Plateau of Iran”, Unpublished P.h.D. dissertation, University of Bradford.

- Fazeli Nashli, H. & Ajourloo, B., 2004, “An Introduction of Kura-Arks Cultural Expansion within the Qazvin plain”, 181-192, in: Symposium on Iranian Archaeology: North Western Region, Iranian Center for Archaeological Research, July, 2004, Urmiea, Iran.

- Fazeli Nashli, H., Coningham R. A. E., & Batt C. M., 2004, “Cheshmeh - Ali Revisited: Towards an Absolute Dating of the Late Neolithic and Chalcolithic of Iran's Tehran Plain”. Iran, no. 42: 13-23.

- Fazeli Nashli, H.; Wong E. & Potts D., 2005, “The Qazvin Plain Revisited: A Reappraisal of the Chronlogy of northwestern Central Plateau Iran”, in: The 6th to the 4th Millennium B.C., Ancient Near Eastern Studies 42: 3-82.

- Coningham R. A. E.; Fazeli Nashli, H., Young R. L.; Gillmore G. K.; Karimian H.; Maghsoudi M.; Donahue R. E. & Batt C. M., 2006, “Socio-Economic Transformations: Settlement Survey in the Tehran Plain and Excavations at Tepe Pardis”, Iran, Vol. 44, Issue 1.

- Fazeli H.; Coningham R. A. E.; Young R. L.; Gillmore G. K.; Maghsoudi M. & Raza H., 2007, “Socio-Economic Transformations in the Tehran Plain: Final Season of Settlement Survey and Excavations at Tepe Pardis”, Iran, Vol. 45, pp. 267-285

- Ford, J. A., 1954, “The type concept revisited”, American Anthropologist 56: 42–53.

- Gladwin, W. & Gladwin, H. S., 1934, A Method for the Designation of Cultures and their Variations (Medallion Papers no. 15), Pasadena: Globe.

- Hodder, I. (ed.), 1978, The Spatial Organization of Culture, London: Duckworth.

- Hole, F., 1978, “The Comparative Stratigraphy of the Early Prehistoric periods in Khuzistan”. In: Paléorient, 1978, vol. 4. pp. 229- 232.

- Jones, S., 1997, The Archaeology of Ethnicity. Constructing Identities in the Past and Present, London: Routledge.

- Klejn, L., 2000, “Archeological periodization: approaches and criteria” (in Russian), Stratum plus, St. Petersburg, 1: 485 - 515.

- Kroeber, A. L., 1944, Configurations of culture growth. Berkeley: University of California Press.

- Kwasnik, Barbara H., 1999, “The role of classification in knowledge represantation and discovery”, Library Trends 48.1 (pp: 22-47).

- Lucas, G., 2001, Critical Approaches to Fieldwork: Contemporary and Historical Archaeological Practice. London: Routledge.

- Majidzadeh, Y., 1976, “The early prehistoric cultures of the central plateau of Iran: an archaeological history of its development during the fifth and fourth millennia B.C.”. [Ph.D. Dissertation]: Chicago, Illinois, University of Chicago.

- Majidzadeh, Y., 1978,” Correction of the Internal Chronology for the Sialk III Period on the Basis of the Pottery Sequence at Tepe Ghabristan”, Iran, Vol. 16 (1978), pp. 93-101.

- Malek Shahmirzadi, S., 1977, “Tepe Zagheh: A Sixth Millennium B.C. Village in the Qazvin Plain of the Central Iranian Plateau”, Ph.D. thesis, University of Pennsylvania.

- McCown, D., 1942, The Comparative Stratigraphy of Early Iran. Studies in Ancient Oriental Civilization 23. Chicago: The Oriental Institute of the University of University of Chicago.

- McKern, W. C., 1939, “The Midwestern taxonomic method as an aid to archaeological study”, American Antiquity 4: 301–13.

- Murray T., 2007, Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia, Santa Barbara Ca, ABC-CLIO.

- Oudbashi O.; Emami S. M. & Davami P., 2012, Bronze in Archaeology: A Review of the Archaeometallurgy of Bronze in Ancient Iran, Copper Alloys Edited by Luca Collini, IntechOpen, Croatia.

- Parker, B. J., 2006, “Toward an Understanding of Borderland Processes”. American Antiquity, Vol. 71, Issue 1.

- Plog, S., 1980, Stylistic Variation in Prehistoric Ceramics: Design Analysis in the American Southwest, Cambridge University Press, NY.

- Shennan, S., 1978, “Archaeological ‘culture’: an empirical investigation, in I. Hodder (ed.), The Spatial Organization of Culture, pp. 113–39, London: Duckworth.

- Shennan, S., 1989, “Introduction: Archaeological approaches to cultural identity”, in S. Shennan (ed.), Archaeological Approaches to Cultural Identity, pp. 1–32, London: Unwin Hyman.

- Shennan, S., 1993, “After social evolution: a new archaeological agenda?”in N. Yoffee and A. Sherratt (eds), Archaeological Theory: Who Sets the Agenda?, pp. 53–9, Cambridge University Press.

- Steward, J., 1942, “The direct historical approach to archaeology”, American Antiquity 7, Pp. 337-343.

- Thomsen, C. J., 1836, Ledetrad til Nordiske Oldkindighed, Kjobenhavn; German ed. Leitfaden zur Nordischen Altherskunde (Kopenhagen, 1837); Eng ed., A Guide to Northern Antiquities (London, 1848).

- Thornton C. P., 2009, “The Emergence of Complex Metallurgy on the Iranian Plateau”, Escaping the Levantine Paradigm, Vol. 22, Issue 3, pp 301–327.s

- Voigt M. M. & Dyson R. H., 1992, “The Chronology of Iran, ca. 8000-2000 B.C.”, in R. W. Ehrich, ed., Chronologies in Old World Archaeology, 3rd ed., I, Chicago, pp. 122-178.

- Willey, G. R. & Phillips, P., 1958, Method and Theory in American Archaeology, Chicago: University of Chicago Press.

- Yousefi Zoshk, R.; Beik Mohammadi, Kh. O.; Zeyghami, M.; Baghizadeh, S.; Golcheh, M.; Ahmadpour, H.; Miri, J.; Ghaderinezhad, M.; Nezari, N.; Beik Mohammadi, N.; Alimadadi, E.; Sadeghi, M. & Hamivand; M., 2015, “MeymanatAbad Tepe: An important Site in Late Fourth Millennium B.C. in Iranian Central Plateau”, Archaeology, 4 (1): 13-21.