ریشه‎شناسی استعمال ذکر «الله محمد علی» در مجموعۀ شیخ صفی الدین اردبیلی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ و جامعه شناسی دانشگاه محقق اردبیلی

2 مربی گروه هنر دانشگاه محقق اردبیلی

چکیده

مجموعه‌ی شیخ صفی‏الدین اردبیلی یکی از برجسته‏ترین شاهکارهای معماری ایرانی-اسلامی به‌شمار می‏آید. سنگ بنای این مجموعه بعد از وفات شیخ صفی‏الدین اردبیلی در سال 735 هـ.ق./ 1335 م. توسط شیخ صدرالدین موسی -فرزند و جانشین او در رهبری طریقت صفویه- گذاشته شد و در دوره‏های بعد تکمیل شد. این مجموعه را باید گنجینه‏ای از ده‎ها کتیبه‌ی ارزشمند اسلامی قلمداد کرد که در قالب هنرهای متنوعی چون: معرّق کاشی، حجاری، مشبک فلز، معرّق، مشبّک و سوخت چوب متجلی شده است. کتیبه‏های اسلامی مذکور را می‎توان در سه گروه آیات، احادیث و اذکار دسته‏بندی کرد. ذکر «الله، محمد، علی» پرتکرارترین این اذکار است. اما (پرسش این است که) دلیل کاربرد مکرر این ذکر در مجموعه‌ی شیخ صفی‏الدین اردبیلی چیست؟ با توجه به خاستگاه و کاربرد طریقتی مجموعه‌ی مذکور، اذکار موجود در آن و از جمله ذکر «الله، محمد، علی» می‎تواند ریشه در سنت‏های صوفیانه داشته باشد. خصوصاً این‌که این ذکر در سراسر دوران شیوخ و سلاطین صفوی و بعد از این دوران، بر زبان مریدان اکثراً قزلباش ایشان جاری می‏شد و هنوز هم در جوامع علوی-بکتاشی آناطولی، روم ایلی و بالکان به‌عنوان میراث‌داران تصوف صفویه و آخرین بازماندگان طریقت قزلباشیه کاربرد دارد. همچنین ذکر «الله، محمد، علی» در کتیبه‏های موجود در بسیاری از ابنیه و اشیاء صوفیانه برجای مانده از عهد مغول تا دوره‌ی معاصر مشهود است. این پژوهش بر آن است تا با تکیه‌بر منابع تاریخی و تاریخ‎نگاری، اسناد و مدارک آرشیوی، مشاهدات میدانی و مطالعات باستان‏شناسی و به شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی ضمن مطالعه‌ی انعکاس ذکر «الله، محمد، علی» به‌عنوان یک ذکر صوفیه در معماری مجموعه‌ی شیخ صفی‏الدین اردبیلی، به بررسی کاربرد آن در نزد مریدان طریقت صفویه در گذشته و حال بپردازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- ابن‌بزاز، توکل بن اسماعیل، 1376، صفوةالصفا، تصحیح: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: زریاب.

- امینی‌هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، 1383، فتوحات شاهی، تصحیح: محمد رضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

- اولئاریوس، آدام، 1385، سفرنامه آدام اولئاریوس: ایران عصر صفوی از نگاه یک آلمانی، ترجمه‌ی احمد بهپور، تهران: ابتکار نو.

- پرغو، محمدعلی؛ و عبدالهی متنق، غفار، 1394، پژوهشنامه موزه‌ی مؤسسه‌ی تاریخ و فرهنگ ایران زمین، تبریز: دانشگاه تبریز.

- پیرزاده ابدال زاهدی، حسین، 1395، سلسله النسب صفویه، تصحیح: حسین نصیر باغبان، تهران: ارمغان تاریخ.

- تاریخ قزلباشان، 1361، تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: بهنام.

- ترکمان، اسکندربیگ، 1382، عالم آرای عباسی، جلد 1، 2، 3، تصحیح: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.

- ترکمان، اسکندربیگ؛ و مورخ، محمدیوسف، 1317، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، تصحیح: سهیلی خوانساری، تهران: کتابفروشی اسلامیه.

- توفارقانلی، عباس، 1390، توفارقانلی عاشیق عباس، توپلایان: حسین ساعی، تبریز: اختر.

بنا بر پیشنهاد مجله مقاله ذیل به منابع و مآخذ افزوده می‎شود. ضمنا این مقاله در ارجاع داخل متن نیز اضافه شد:

حاجی‌زاده، کریم، 1397، «زیبایی‌شناسی و ارزش‌های نمادین کتیبه‌های مسجد جامع یزد»، فصلنامه‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 18، دوره‌ی 8، صص: 192-175.

- حسینی، سجاد، 1396، «سیر تطّور معنایی واژه‌ی قزلباش»، مطالعات تاریخ اسلام، سال 9، شماره‌ی 32، صص: 102-73.

حسینی، سید هاشم، 1388، بررسی باستان‌شناسی مقابر دوره‌ی اسلامی استان اردبیل (طرح تحقیقاتی) دانشگاه محقق‌اردبیلی، دانشکده علوم انسانی.

- خسته قاسیم، 1393، خسته قاسیم، توپلایان: محمد عبادی قاراخانلو، تبریز: اختر.

- خنجی، فضل‌الله بن روزبهان، 1382، تاریخ عالم آرای امینی، تصحیح: محمد اکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب.

- خواندمیر، غیاث‎الدین بن همام‎الدین، 1380، تاریخ حبیب السیر، جلد 4، تهران: خیام.

- خیری، سیروس، 1385، معماری و تزیینات ستاوندهای چوبی دوره صفویه در آذربایجان، جلد 1، تبریز: مهد آزادی.

- رجبی، محمدعلی، 1384، شاهکارهای نگارگری ایران، تهران: موزه هنرهای معاصر ایران، مؤسسه توسعه هنرهای تجسمی.

- زاره، فردریش، 1385، اردبیل: بقعه‌ی شیخ صفی، ترجمه‌ی صدیقه خوانساری موسوی، تهران: فرهنگستان هنر.

- زرین‎کوب، عبدالحسین و همکاران، 1385، تاریخ ایران از ظهور اسلام تا آمدن دولت سلجوقیان (پژوهش کمبریج)، ترجمه‌ی حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.

- سالاری‌شادی، علی، 1388، «احوال و مناسبات صدرالدین صفوی و نقد افسانه قاسم انوار»، پژ‏وهش‎های تاریخی، شماره‌ی 1، صص: 100-67.

- سامی، شمس‏الدین، 1317، قاموس ترکی، ج1، استانبول: اقدام مطبعه‎سی.

- شاطری، میترا، 1395، «تأملی بر کارکردشناسی درفش‎های دوره‌ی صفوی»، فصلنامه‌ی پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، شماره‌ی 11، دوره‌ی 6، صص: 176-163

- شیبی، کامل‌مصطفی، 1354، همبستگی میان تصوف و تشیع، ترجمه‌ی علی‌اکبر شهابی، تهران: دانشگاه تهران.

- شیبی، کامل‌مصطفی، 1380، تشیع و تصوف، ترجمه‌ی علیرضا ذکاوتی‌قراگزلو، تهران: امیرکبیر.

- صفری آق‌قلعه، علی، 1390، نسخه شناخت: پژوهشنامه‌ی نسخه‏شناسی نشخ خطی فارسی، با مقدمه‌: ایرج افشار، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.

- صفری، بابا، 1370، اردبیل در گذرگاه تاریخ، جلد 2، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد اردبیل.

- صفوی، شاه اسماعیل، 1388، کلیات دیوان شاه اسماعیل صفوی (خطایی)، تصحیح: رسول اسماعیل‏زاده دوزال، تهران: الهدی.

- صفوی، شاه اسماعیل، بی‎تا، دیوان خطایی، (نسخه خطی)،کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره‌ی ثبت: 14505.

- طهرانی، ابوبکر، 1356، کتاب دیاربکریه، تصحیح: نجاتی لوغال، فاروق سومر، تهران: سومر.

- عاصم، نجیب، 1343، بکتاشی علم حالی، استانبول: قناعت کتب‎خانه‏سی.

- فرصتی‌جویباری، رضا، 1387، «ده‏نامه سرایی در ادبیات فارسی»، دانشنامه، سال 1، شماره‌ی 1، صص: 135-123.

- القاشانی، ابوالقاسم عبدالله، 1384، تاریخ اولجایتو، تصحیح: مهین همبلی، تهران: علمی و فرهنگی.

- قائم‌مقامی، جهانگیر، 1350، مقدمه‏یی بر شناخت اسناد تاریخی، تهران: انجمن آثار ملی.

- قوشچو اوغلو، بایرک، 1369، کلاملار، تصحیح: حسن محمدزاده صدیق، تهران: بی‎جا.

- کارنگ، عبدالعلی، 1353، «بقعه شیخ شهاب‎الدین اهری نمونه‏ای از بناهاب عصر صفوی»، یغما، شماره‌ی 2، پیاپی 308، صص: 81-76.

- کبیرصابر، محمدباقر: و ابراهیمی، محمدرضا، 1392، «بازشناسی تاریخی تحولات معماری در ارسن مجموعه‌ی شیخ شهاب‏الدین محمود اهری»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی، شماره‌ی 12، صص: 78-71.

- کربلایی تبریز، حافظ حسین، 1383، روضات الجنان و جنات الجنان، جلد 2، تصحیح: جعفر سلطان القرائی، تبریز: ستوده.

- معماریان، غلامحسین، 1392، نام علی در معماری اسلامی ایران با روش خط بنایی،اصفهان:  آرما.

- میرزا رفیعا، 1347، «دستور الملوک»، تصحیح: محمد تقی دانش‌پژوه، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره‌ی 67، صص: 322-298.

- نصیری‌اردوبادی، میرزاعلی‌نقی، 1371، القاب و مواجب دوره‌ی سلاطین صفویه، تصحیح: یوسف رحیم‎لو، مشهد: دانشگاه فردوسی.

- واله قزوینی اصفهانی، محمد یوسف، 1382، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم، تصحیح: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

- وحید قزوینی، میرزامحمد طاهر، 1383، تاریخ جهان‎آرای عباسی، تصحیح: سید سعید میر محمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

- یوسفی، حسن؛ و گلمغانی‎زاده‌اصل، ملکه، 1390، روضه وحید آفاق (گذری در تاریخ و هنر بقعه شیخ صفی‎الدین اردبیلی)، اردبیل: یاوران.

 

- Canby, Sh. R., 2014, The Shahnama of Shah Tahmasp, New York: The Metropolitan Museum of Art.

- Gölpınarlı, A.; Boratav, P., 2010, Pir Sultan Abdal, İstanbul: Derin Yayınları.

- Qızılbaşlar T., 1993, tərcümə və şərhlər: M. Ə. Məhəmmədi, Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı.

- Melikoff, I., 1993, Uyur idik uyardılar: Alevılik – Bektaşılik araştırmaları, tercüme: Turan Alptekin, İstanbul: Cem yayınevi.

- Rogers, M. J. & Ward, R. M., 1988, Topkapı sarayı hazineleri Mühteşem Süleyman çağı, Berlin: Staarliche Museen Preußischer Kulturbesitz Museum für Islamische kunst.