بررسی سیر تحولی کتیبه‌نگاری بناهای سلطنتی از اواخر دوره ایلخانی تا اوایل صفوی در نگاره‌های سه نسخه شاخص شاهنامه فردوسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، ایران

2 گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

10.22084/nbsh.2019.18060.1872

چکیده

از زمان آفرینش شاهنامه فردوسی این اثر مورد توجه پادشاهان و صاحب‌منصبان بوده و در ادوار مختلف، به‌ فرمان آن‌ها، نسخ نفیسی از آن به‌دست برجسته‌ترین هنرمندان هر عصر ساخته شده است. در تاریخ نگارگری ایران، سه نسخه شاهنامه اهمیت ویژه‌ای دارند: شاهنامه بزرگ مغول (دموت) مربوط به اواخر دوره ایلخانی، شاهنامه بایسنقری متعلق به دوره تیموری و شاهنامه شاه طهماسبی (هوتون) مربوط به اوایل دوره صفوی. به فراخور موضوع داستان‌ها، شماری از نگاره‌های هر سه نسخه دارای تصاویری از ابنیه سلطنتی هستند و نگارگران در ترسیم هر چه بهتر بناها و تزیینات آن‌ها به‌ویژه کاشیکاری، تلاش و دقت بسیار کرده‌اند. بناها دارای کتیبه‌هایی هستند که هر یک سیمای کتیبه‌های ساخته شده در دوره‌های خود را به خاطر می‌آورند. پژوهش حاضر می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد که کتیبه‌‌نگاری در هر یک از سه نسخه به تفکیک با چه شاخصه‌های متفاوت بصری ترسیم شده و این ویژگی‌ها در نوع و رنگ خط؛ محل قرارگیری؛ رنگ و تزیینات زمینه و مضامین چگونه نمود یافته است؟ و در گذر از یک دوره به دوره بعد چه تحولاتی در آن‌ها پدید آمده است؟ با توجه به اهمیت نگاره‌ها در پژوهش‌های باستان‌شناسی، هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی سیر تحولی و مقایسه کتیبه‌‌نگاری بناهای سلطنتی از اواخر دوره‌ ایلخانی تا اوایل صفوی بر مبنای نگاره‌های سه نسخه شاهنامه فردوسی (شاهنامه بزرگ مغول، شاهنامه بایسنقری و شاهنامه طهماسبی) است. اطلاعات به شیوه‌ کتابخانه‌ای گردآوری شده و روش تحقیق، توصیفی _ تحلیلی و تطبیقی است. کتیبه‌های‌ بناها، در دوره مغول با خط کوفی و در دوره تیموری با خطوط کوفی و ثلث، اغلب مضامین سیاسی و مذهبی دارند و در دوره صفوی نیز کتیبه‌های ثلث و نستعلیق مضامین دعایی، اخلاقی و عرفانی را تداعی می‌کنند. در دوره تیموری از نقوش اسلیمی و در دوره صفوی از نقوش اسلیمی و ختایی جهت تزیین زمینه کتیبه‌ها استفاده شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Survey of the evolution of royal monuments inscription from the late Ilkhani to early Safavid period in the paintings of three prominent manuscripts of Ferdowsi's Shahnameh

نویسندگان [English]

  • maryam salehikia 1
  • Mitra Shateri 2
1 Department of Archeology, Faculty of Literature and Humanities, Shahrekord University, Iran
2 department of archaeology, faculty of literature and humanities, shahrekord university, shahrekord, iran.
چکیده [English]

Since the creation of Ferdowsi's Shahnameh, this work has attracted the attention of kings and Authorities and in different periods, by their command, the valuable manuscripts of that, have been made by the most prominent artists of every period. In the history of Iranian painting, three manuscripts of the Shahnameh have special significance: the Great Mongol Shahnameh related to the late Ilkhani era, Baysonghor Shahnameh belonging to the Timurid period and Shahnameh of Shah Tahmasp related to the early Safavid period. A number of pictures of all three manuscripts have images of royal buildings, that the painters have made great efforts and precision in accurately drawing structure of their buildings and decorations, especially tiles. The buildings have inscriptions that each reminds the inscriptions of their periods. The present research tries to answer these questions: What are the features of the inscriptions depicted in each of the three manuscripts, in terms of the type and color of the line, location, color and Background decorations? What changes have occurred in the course of a period to the next? Regarding the importance of images in archaeological research, the main purpose of the present research is survey of the evolution and comparison of the Inscription of royal monuments from the late Ilkhani to early Safavids based on the images of three manuscripts of Ferdowsi's Shahnameh. The Information is collected in the library and field method and the research method is descriptive- comparative and analytical. The findings of the research show that the building's Inscription During the late Ilkhani to the early Safavid period is more sophisticated and more diverse in terms of script, colors and decorative motifs. Considering that there are no significant examples of the ceremonial and royal monuments of the late Ilkhani to the early Safavid period, investigating the images of these three manuscripts can provide researchers with useful information about the design, color and location of the inscriptions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Painting
  • Inscription
  • Great Mongol Shahnameh
  • Baysonghri Shahnameh
  • Shahnameh of Shah Tahmasp