همخوانی محتوای کتیبه‌ با محل قرارگیری آن در معماری اسلامی (مقایسه تطبیقی مدرسه خان با مساجد مشیرالملک و نصیرالملک شیراز)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول

2 عضوهیات علمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز گروه مرمت آثار تاریخی

3 مربی گروه مرمت دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه صنعتی جندی‌شاپور دزفول

10.22084/nbsh.2019.2969

چکیده

در معماری دوره اسلامی، آرایه‌های مبتنی بر کتیبه در سطوح، فارغ از مسائل هنری و زیباشناختی مملو از مفاهیم معنوی و عرفانی در قالب شعائرالله و ادعیه مذهبی هستند. هدف پژوهش حاضر ‌شناخت ارتباط فضای معماری و مفاهیم کتیبه‌ها است. جهت یافتن دلایلی منطقی برای چرایی انتخاب و استفاده از آیات موجود در کتیبه‌ها نسبت به محل استفاده از آنهاست. در همین راستا مدرسه خان و مساجد مشیرالملک و نصیرالملک که همگی در شهر شیراز قرار دارند و مربوط به دو دوره طولانی از حکومت مذهب رسمی شیعیان در ایران بوده و به تزئیناتِ معماری جالب توجه از منظر هنری و زیبایی شناخته شده است به عنوان نمونه‌های مطالعاتی مورد بررسی قرار گرفته‌اند تا بتوان به مهمترین سوال تحقیق در رابطه با چیستی ارتباط نهفته میان مضامین کتیبه‌ها با شکل و فضای معماری پی برد و بر این اساس الگویی از ارتباط مضامین کتیبه‌‌ها با کالبد معماری بنا ارائه دهد. در فرایند تحقیق به‌منظور دستیابی به اهداف مورد نظر از بررسی‌های میدانی برای مستندسازی و خوانش متون و مضمون کتیبه‌های موجود در بناها و از روش توصیفی- تحلیلی برای معرفی، دسته‌بندی و یافتن ارتباط‌های تطبیقی آنها استفاده‌ شده است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهند که چرخش کتیبه‌ها با توجه به مضامین مذهبی و معنوی به‌صورتی است که در بدنه‌های بنا با آیاتی در مضامین، دمیدن صبح، خداوند، بهشت، انسان و قیامت مواجه هستیم و هم ‌زمان با طلوع و غروب خورشید مضمون آیات در بدنه‌های شرقی و غربی بنا تغییریافته و همچنین روند تعالی انسان و حرکت به سمت بهشت به زیبایی در این چرخش هنرمندانه کتیبه‌ها قابل‌مشاهده است. لذا به‌جرئت می‌توان گفت ارتباط مفهومی بین انتخاب متن و مضمون کتیبه‌های موجود در بخش‌های مختلف بناهای اسلامی با کالبد وجود دارد و هنرمند با آگاهی دست به انتخاب و نصب در محل از پیش تعیین‌شده این آیات و ادعیه بر اساس شأن نزول و مفهوم آن زده است.

کلیدواژه‌ها