بررسی و تحلیل نقش و جایگاه شهر تئودوسیوپولیس در روابط ایران و بیزانس در دوره‌ی ساسانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان

10.22084/nbsh.2019.17373.1820

چکیده

ارمنستان از جمله سرزمین‌هایی است که در قفقاز قرار گرفته و از زمان تصرف آن در زمان اشکانیان تا پایان دوره‌ی ساسانی باعث بروز تنش‌ها و درگیری‌هایی میان ایران و بیزانس شده است. درگیری‌های پیوسته‌ی دو قدرت باستان بر سر این سرزمین باعث شد که در سال 387 م. این سرزمین را میان خود تقسیم کنند. پس از این تقسیم بود که تئودوسیوس اول دستور داد تا شهر مرزی تئودوسیوپولیس را در منطقه‌ی ارمنستان غربی ایجاد کنند. این شهر بر دامنه‌ی کوهی در منطقه‌ی کارین و نزدیک سرچشمه‌های رود فرات ساخته شد. پرسش‌های این پژوهش عبارتنداز: 1. شهر مرزی تئودوسیوپولیس توسط چه کسی تأسیس شده و از چه موقعیت جغرافیایی برخوردار بوده است؟ 2. علت اهمیت تئودوسیوپولیس در مناسبات ایران و بیزانس چه بوده است؟ مفروض است؛ با توجه به اطلاعات و داده‌هایی که منابع در اختیار ما می‌گذارند، در این رابطه می‌توان گفت که شهر تئودوسیوپولیس در اواخر قرن چهارم میلادی توسط تئودوسیوس اول، در ارمنستان غربی در منطقه‌ای به‌نام «کارین»، قرار گرفته است. هم‌چنین، مهم‌ترین کارکرد شهر تئودوسیوپولیس که توسط بیزانسی به‌وجود آمده از لحاظ سیاسی-نظامی بوده است. حال با توجه به این مسائل، این پژوهش در پی آن است تا به موقعیت جغرافیایی این شهر پرداخته و سپس در ادامه به چرایی اهمیت آن در دایره‌ی رقابت‌های ایران و بیزانس بپردازد؛ برای نیل به این هدف تلاش شده است از شیوه‌ی پژوهش‌های تاریخی (توصیفی-تحلیلی) و براساس شواهد موجود و نظریات پژوهشگران، استفاده شود. نتایج این پژوهش بیانگر این است که بیزانسی‌ها با ایجاد استحکامات و حصارهای محکم در شهرهای مرزی از جمله تئودوسیوپولیس درصدد بودند تا بتوانند تا حدودی از پیشرفت سریع سپاه ایران در خاک بیزانس جلوگیری کرده و حتی بتوانند در مواقعی از آن شهرها، سرزمین‌های ساسانیان را مورد تهاجم قرار دهند. ساسانیان نیز با تصرف این شهر می‌توانستند از سویی راحت‌تر سرزمین‌های شرقی امپراتوری بیزانس را مورد حمله خود قرار دهند. وجود و تقویت چندباره‌ی استحکامات در این شهر، نشان از آن داشت که تصرف این شهر به منزله‌ی تسلط و در اختیار داشتن مناطق مرزی مانند آسیای صغیر، و از دست دادن آن به‌عنوان تغییری عمده در توازن قدرت میان دو امپراتوری به‌شمار می‌رفت.

کلیدواژه‌ها


بوزند، پاوستوس (فوستوس)، 1383، تاریخ ارمنیان. ترجمه‌ی گارون سارکسیان، تهران: نائیری.

- بیوار، آدریان دیوید هیو، 1383، «تاریخ سیاسی اشکانیان در دوره اشکانیان»، تاریخ ایران. گردآورنده: احسان یارشاطر، ترجمه‌ی حسن انوشه، جلد سوم، قسمت اول، تهران: امیرکبیر.

- حافظ‌نیا، محمدرضا، 1385، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی.

- دریایی، تورج، 1382، «ایران ساسانی»، تاریخ و فرهنگ ساسانی. ترجمه‌ی مهراداد قدرت‌دیزجی، تهران: ققنوس.

- دریایی، تورج، 1383، شاهنشاهی ساسانی. ترجمه‌ی مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.

- ژاسمن، الچیبگیان، 1382، ارمنستان و سلوکیان. ترجمه‌ی گارون سارکسیان، تهران: نائیری.

- شیپمان، کلاوس، 1384، مبانی تاریخ ساسانیان. ترجمه‌ی کیکاوس جهانداری، چاپ اول، تهران: نشر و پژوهش فرزان‌روز.

- عزتی، عزت‌الله، 1380، ژئوپلیتیک در قرن بیست و یکم. تهران: سمت.

- علی‌بابائی، غلامرضا، 1369، فرهنگ اصطلاحات روابط بین المللی. تهران: سفیر.

- فرای، ریچارد، 1383، «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی. جلد سوم، قسمت اول، گردآورنده: احسان یارشاطر، ترجمه‌ی حسن انوشه، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر، صص: 217-276.

- کریستن‌سن، آرتور، 1375، ایران در زمان ساسانیان. ترجمه‌ی رشید یاسمی، چاپ نهم، تهران: دنیای کتاب.

- لورو، پاسکال؛ و توال، فرانسوا، 1381، کلیدهای ژئوپلیتیک. ترجمه‌ی حسن صدوق، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.

- مشکور، محمدجواد؛ و رجب‌نیا، مسعود، 1367، تاریخ سیاسی و اجتماعی اشکانیان «پارتیان یا پهلویان قدیم». تهران: دنیای کتاب.

- موسی خورنی، 1380. تاریخ ارمنیان. ترجمه و حواشی: ادیک باغداساریان (ا. گرمانیک)، تهران: بی‌نا.

 

- Adontz, N., 1970,  Armenia in the Period of Justinian: The Political Conditions Based on the Naxarar System. Trans. Nina G. Garsoïan. Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation.

- Ammianus Marcellinus, 1986, Ammianus Marcellinus. Vol III(XXVII-XXXI), With an English translation by John C. Rolfe (The Loeb Classical Library), London: Harvard University Press.

- Baynes, N. H., 1910, “Rome and Armenia in the Fourth Century”. The English Historical Review, Vol. 25, No. 100, (pp. 625-643).

- Baynes, N. H. 1910, "Rome and Armenia in the Fourth Century", The English Historical Review, Vol. 25, No. 100, pp. 625-643).

- Blockley, R. C., 1987, “The Division of Armenia between the Romans and the Persians at the End of the Fourth Century A.D.”. Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Bd. 36, H. 2, pp. 222-234.

- Blockley, R. C., 1987, “The Division of Armenia between the Romans and the Persians at the End of the Fourth Century A.D.”. Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Bd. 36, H. 2, pp. 222-234.

- Bournoution, G. A., 1995, A History of the Armenian people. Volume I (Pre-History to 1500 A.D), Costa Mesa, Califonia: mazda publishers.

- Cassius Dio, 1927, Roman History. Vol. IX (Books 71-80), Loeb Classical Library (No.177), London and New York.

- Chaumont, M. L., 1987, “Armenia and Iran ii. The pre-Islamic period”.Ehsan yarshater (Ed), In: Encyclopaedia Iranica, Vol 3, london and Henley: Routledge & Kegan paul, pp. 418-438.

- Daryaee, T., 1998, “Sasanian Persia (ca. 224-651 C.E.)”. Iranian Studies, Vol. 31, No. 3/4, pp. 431-461.

- Dignas, B. & Winter, E., 2007, Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals. Cambridge and New York, Cambridge University Press.

- Dodds, K. & Atkinson, D., 2000, Geopolitical Traditions. London and New York, Routledge.

- Garso'ian, Nina G., 1997, “The Arsakuni Dynasty”. In: The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, 63-115, edited by Richard Hovannisian, New York: St. Martin's.

- Garsoïan, Nina G., 2003, “The Foundation of Theodosiopolis-Karin”.In: Armenian Karin/Erzerum. UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, 4. Ed. Richard G. Hovannisian. Costa Mesa, CA, Mazda Publishers, pp. 63-72.

- Greatrex, G. & Lieu. S. N. C., 2005, The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (part II AD 363-630 AD), London and New York, Routledge.

- Grosby, S., 1997, “Borders, Territory and Nationality in the Ancient Near East and Armenia Aut horfs”. Journal of the Economic and Social History of the Orient, Vol. 40, No.1, pp. 1- 29.

- Henzel, Judy. H., 2008. A Comparison and Contrast of the History of Christianity as it Developed in Cappadocia and Armania During the First Five Centuries AD. A Thesis Presented to the Graduate School of Clemson University.

- Herodian, 1970, History of the Empire. Vol.II (Books 5-8), Loeb Classical Library (No.455): London and New York.

- Hewsen, R. H., 2003, “Summit of the Earth: The Historical Geography of Bardzr Hayk”. In: Armenian Karin/Erzerum. UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, 4. Ed. Richard G. Hovannisian. Costa Mesa, CA, Mazda Publishers, pp. 34-65.

- Joshua the Stylite, Chronicle composed in Syriac in AD 507, 1882, pp. 1-76: http://www.tertullian.org/fathers/joshua_the_stylite_02_trans.htm.

- Lee, A. D, 2007, “The eastern empire: Theodosius to Anastasius”. In: The Cambridge Ancient History Volume XIV: Late Antiquity: Empire and Successors, AD 425-600, Cambridge University Press, pp. 33-63.

- Okuyucu, D. & Aydin, A. C., 2010, “An Evaluation On Erzurum Double Minaret Madrasah ByStructural Engineerıng Perspective”. KSU Journal of Engineering Sciences, 13(1), Pp. 28-44.

- P'awstos Buzandac'i's, 1985, History of the Armenians. Translated by: Robert Bedrosian (New York, 1985). DS181. P3813 1985. [Fifth Century History.] Online HTML version at: P'awstos Buzandac'i's History of the Armenians. See http://rbedrosian.com/hsrces.html.

- Procopius, 2005, History of the Wars: The Persian War. Books I and II (of 8), Trans, H. B. Dewing, E-text prepared by Jonathan Ingram, jayam, and the Project Gutenberg Online Distributed Proofreading Team (http://www.pgdp.net/).

- Rawlinson, G., 1885, The seven great monarchies of the ancient eastern world. Vol 3, New York, Philadelphia [etc], The Nottingham Society.

- Rubin, Z., 2007, “The Sassanid Monarchy”. In: Late Antiquity: Empire and Successors, A.D. 425-600, Vol. XIV, Cambridge Ancient History, 638-661, ed. Averil Cameron,  Bryan Ward-Perkins and Michael Whitby. Cambridge University press.

- Theophylact, S., 1986, The History of Theophylact Simocatta, an English translation with introduction and notes. Trans by: Michael Whitby and Mary Whitby, Oxford, Clarendon Press.

- Toumanoff, C., 1961, “Introduction To Christian Caucasian History: II : States and Dynasties of the Formative Period”. Traditio, Vol. 17, pp. 1-106.

- Toumanoff, C., 1971, “Caucasia and Byzantium”. Traditio, Vol. 27, pp. 111-158.

- Vasiliev, A. A., 1980, History of the Byzantine Empire. Vol I, University of Wisconsin Press.

- whitby, M., 2007, “The successors of Justinian”. In: Late Antiquity: Empire and Successors, A.D. 425-600. Vol. XIV, Cambridge Ancient History, ed. Averil Cameron,  Bryan Ward-Perkins and Michael Whitby. Cambridge University press, pp.86-112.