سیر تحولات منظر میانسرای ارگ کریم‌خان شیراز بر اساس عکس‌ها و مستندات تاریخی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه هنر شیراز

10.22084/nbsh.2020.19842.1995

چکیده

ارگ کریم‌خانی بزرگ‌ترین بنای آجری در مجموعه زندیه است که با ایده‌های کریم‌خان ساخته شده است. منظر میانسرای آن در طول تاریخ تحولات گوناگونی داشته که با وضعیت کنونی منطبق نیست. خوانش تحولات منظر آن می‌تواند راه را برای طرح مرمت صحیح، بگشاید و فهم کنونی از معماری ارگ و انتظام فضایی- بصری آن را اصلاح نماید. هدف این پژوهش، خوانش تحولات منظر میانسرای ارگ در دو بخش است که شامل منظرسازی («طرح کاشت»، «نظم آب» و «هندسه کرت‌‌بندی‌ها») و عناصر معماری الحاقی از دورۀ زندیان تا معاصر می‌باشد. روش پژوهش، «تفسیری- تاریخی» است. مستندات پژوهش شامل سفرنامه‌ها، اسناد و کتاب‌های تاریخی، عکس‌های تاریخی روزگار قاجار، تصاویر هوایی و در نهایت مشاهدات میدانی هستند. خوانش عکس‌های تاریخی با استفاده از اصول پرسپکتیو یک‌نقطه‌ای و دونقطه‌ای انجام ‌شده و داده‌های حاصل، به‌واسطۀ پشتیبانی و هم‌پوشانی با یکدیگر به نتایج منتهی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تحولات منظر ارگ در چهار دوره به نام «شکل‌گیری (زندیان)»، «تحول و تغییر (قاجاریان)»، «تغییر کاربری و اضمحلال (پهلوی)» و «مرمت و احیاء (جمهوری اسلامی)» قابل‌طبقه‌بندی هستند. منظر میانسرا به ترتیب از «باغ سرای روزگار زند» به «باغ- حیاط در اواخر قاجار»، «حیاط- محبس» روزگار پهلوی و درنهایت به «نارنجستان» در عصر کنونی بدل شده است. طرح کاشت اصیل باغ شامل درختان بلند‌قامت (چنار و سرو) و کوتاه‌قامت (مرکبات و نارنج) و گل‌ها در سه تراز دید تحتانی، میانی و فوقانی بوده است. نظم آب‌رسانی در میانسرا، شامل حوض‌ها و آب‌نما، کمابیش ساختار خود را حفظ کرده‌اند. بااین‌حال، کرت‌بندی‌ها تغییراتی ناشی از عناصر مداخله‌ای کالبدی و غیر کالبدی داشته‌اند. زیبایی‌شناسی زندیان در منظر میانسرا تا روزگار مظفر‌الدین شاه (حدود 140 سال) کماکان حفظ شده و از آن پس، نظام بصری آن دگرگون و به تراز دید تحتانی و میانی محدود می‌گردد. در انتها، مجموعه اقدامات اصلاحی در بخش کرت‌بندی‌ها و طرح کاشت نیز پیشنهاد شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Courtyard landscape changes of Karim-Khan Zand Citadel (Arg) in Shiraz based on Historical Photos & Documents

نویسنده [English]

  • Ali Asadpour
Shiraz University of Arts
چکیده [English]

Karim Khan's Citadel is the largest brick building in the Zandieh Complex in Shiraz, built with Karim Khan's ideas. Its courtyard landscape has evolved throughout history, which is inconsistent with the current situation. Reading its landscape changes can pave the way for a proper restoration plan and refine its current understanding of citadel architecture and its spatial-visual character. The purpose of this study is to read the developments of the citadel courtyard landscape in two parts: a) landscaping features ("planting plan", "water order" and "geometry of plots") and b) elements of architectural adjoining from Zand era to contemporary time. The method of research is "historical-interpretive". Research documents include (a) travelogues, historical documents and books, (b) historical photos from the Qajar era, (c) aerial imagery, and (d) field observations. The reading of historical photos is done using single-point and two-point perspective principles, and the resulting data is supported by overlaps. The findings show that the developments of the citadel landscape can be categorized in four periods: "Formation (Zandian)", "Transformation (Qajarian)", "De-functionalizing and demolition (Pahlavi)" and "Restoration (Islamic Republic)". The courtyard original landscape has been transformed from "Garden of the Residency" to "Yard Garden of the Late Qajar", "Court of the Prisoner" of the Pahlavi era, and finally "Orange Garden" in the present age. The original planting plan consisted of tall (plane and cedar) and short (citrus and orange) trees and flowers arranged in three lower, middle and upper eye levels. The water-supply order in the center, including ponds and fountains, has more or less maintained its structure. However, the plots have undergone changes due to both physical and non-physical intervention elements. The aesthetics of Zandian have remained in courtyard landscape until the days of Mozaffar al-Din Shah (about 140 years), and since then their visual character has been transformed and confined to the lower and middle visual levels.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Citadel
  • planting plan
  • Landscape
  • garden
  • Zandieh