مطالعۀ ساختارشناسی ظروف سفالی قرمز و نخودی محوطه شهرسوخته سیستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه زابل،دانشکده هنر، عضو هیئت علمی گروه مرمت آثار تاریخی

2 دانشگاه هنر اسلامی تبریز, دانشکده هنرهای اسلامی، گروه باستان سنجی

3 تهران، میراث فرهنگی

4 زابل، مدرس دانشگاه

10.22084/nbsh.2020.18107.1908

چکیده

شهر سوخته مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد، همواره مورد توجه باستان‌شناسان بوده و تا کنون پژوهش‌های زیادی در خصوص این محوطه صورت گرفته است. اشیاء مکشوفه از این محوطه عصر مفرغی بیشتر از خود محوطه برای پژوهشگران دارای اهمیت است، خصوصاً سفال که بیشترین فراوانی را دارد. از میان سفال‌های بیشمار این محوطه، تعداد 12 قطعه سفال، به عبارت 8 شئ نخودی و 4 شئ قرمز جهت انجام پژوهش انتخاب شد که همه ظروف کوچک مکشوفه از گورستان و دارای کاربرد آیینی هستند. بخاطر فراوانی کم سفال‌های طیف قرمز، فرضیه وارداتی بودن این سفال‌ها مطرح است. از جمله اهداف تعیین شده می‌توان به بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌ها در فن ساخت، بررسی و مقایسه کانی‌شناسی، همچنین مقایسه به لحاظ ساختاری، فازهای تشکیل‌دهنده و درجه حرارات پخت در کوره اشاره نمود. جهت نیل به اهداف و بررسی‌های باستان‌سنجی روی نمونه‌های مورد مطالعه، آنالیزهای پتروگرافی و پراش پرتوی ایکس به روش پودری انجام شد. با تجزیه و تحلیل نتایج به‌دست آمده مشخص شد که نمونه سفال‌های مورد مطالعه از نظر اجزاء سازنده و ساختار تشکیل دهنده‌شان شبیه به‌هم بوده، از تمپرهای معدنی سیلیس‌دار منطقه، نظیر سنگ چرت استفاده شده است و تفاوت اصلی آن‌ها در ترکیب خمیره، درصد فراوانی هر یک از کانی‌های موجود در خمیره سفال‌ها، شیوه ساخت و نحوه عمل‌آوری خمیره توسط سفال‌گران شهر سوخته بوده است. بررسی‌ها نشان داد که بافت تشکیل‌دهنده این سفال‌ها در دو نوع ریزبلور و درشت‌بلور هستند اما کانی‌ها و پرکننده‌های موجود در ساختار تشکیل دهنده آن‌ها تفاوت چندانی با یکدیگر نداشته‌اند. همچنین میزان حرارت کوره در تعیین رنگ نمونه‌های مورد مطالعه نقش به‌سزایی داشته است و در نمونه‌هایی که کانی کلسیت موجود بود دمای پخت زیر 800 درجه سانتی‌گراد و نمونه‌های فاقد کلسیت بالاتر از این دما پخت داده شده‌اند. با توجه به نتایج آزمایش‌ها و تحلیل‌های صورت گرفته به‌نظر می‌رسد سفال‌گران شهرسوخته به فن‌آوری و شیوه ساخت سفالینه‌های طیف قرمزرنگ دست پیدا کرده بودند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The study of buff color and red potteries’ structure in Shahre-sukhte site in Sistan

نویسندگان [English]

  • Najmeh Khatoon Miri 1
  • Yasin Sedghi 2
  • Iraj Beheshti 3
  • Kaveh Bahramzadeh 4
1 Faculty member of University of Zabol
2 Tabriz Islamic Art University, Faculty of applied arts, Department Archaeometry
3 Tehran, Cultural Heritage
4 Zabol, Teaching at the university
چکیده [English]

Potteries are considerable for reaserchers because of its stable nature. Pottery with buff color and red color is one of the most important cultural objects widely founded in Shahr-e-sokhta site. Therefore, this paper has tried to investigate some subjects such as similarities and differences in the method of production, cooking temperature, mineralogy and comparison of fuzzy structures with studying on red and buff color pottery samples from this site. Manner used in this reaserch is practical in terms of porpuse and is reaserch-laboratory in terms of method and also approach of collecting information is laboratory-library. Statical population of the study is 12 pottery shards are founded in shahre-sokhta that contains seven buff color shards and five red pottery shards.on the way to achive reaserch porpuses, laboratory and machinery instruments like petrography of thin sections and also X-Ray diffraction by powder method were used which have wide and special usage in structural studies of ancient potteries. In order to achieve the research objectives, laboratory devices and tools such as thin sections petrographic and X-ray diffraction have been used in powder diffraction methods which are widely approached in studying ancient pottery structures. The results shows the texture of these potteries are in two type, microcrystalline and coarse-crystalline, but minerals and fillers in them do not differ significantly. Moreover, the heat of klin has a crucial role in determining the color of case studies. The cases with calcite mineral were cooked in temperature below 800 ° C and calcite samples were cooked in higher temperature. generaly, by analyzing the results, we found that the samples are similar in components and structure, and they mainly differ in the composition of pulp and percentage of the abundance of the precentage minerals in pottery pulp. but it should be considerd that differences in potteries are related to method of craftsmanship and crushing pulp of the potteries by pre-date potters of Shahre-Sokhta.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shahr-e-sokhta
  • buff color and red pottery
  • Archaeometry
  • Petrography
  • X-ray diffraction