نویافته‌هایی پیرامون باغ سلطنتی شاه‌اسماعیل صفوی و مناره‌های شمس تبریزی در خوی بر اساس منابع تاریخی، بقایای معماری و مطالعات استخوان‌شناسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته‌ی کارشناسی ارشد تاریخ هنر ایران باستان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شبستر، تبریز، ایران.

2 دکترای دامپزشکی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22084/nbsh.2020.20537.2045

چکیده

موقعیت جغرافیایی و سیاسی «خوی» به‌عنوان یکی از کهن‌ترین و پرحادثه‌ترین شهرهای شمال‌غرب ایران موجب شده است که از دیرباز مورد توجه شاهان و حکمرانان محلی قرار گرفته و به‌دلیل داشتن آب و هوای مناسب و خاک حاصل‌خیز، مستعد احداث باغ‌های مختلف حکومتی و مردمی باشد. از جمله‌ی این باغ‌ها می‌توان به «باغ سلطنتی شاه‌اسماعیل صفوی» اشاره کرد که مستنداتی از این باغ و اماکن پیرامون آن به منابع تاریخی راه‌یافته است. روش تحقیق برمبنای جمع‌آوری اسناد، نقشه‌ها و منابع تاریخی و مطابقت آن‌ها با یافته‌های حاصل از مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای بوده است. در این مطالعه، نخست محل قرارگیری شهر خوی در ادوار تاریخی از صفویه تا عصر حاضر به استناد نقشه‌های موجود بازیابی شد؛ سپس ویژگی‌های معماری و بازیابی بخش‌های مختلف باغ سلطنتی و فضاهای مجاور آن، ازجمله میدان شاهی و «مناره‌های شمس تبریزی» مورد توجه قرار گرفت. تمرکز اصلی این مطالعات بر مطابقت مشخصات این فضاها با اسناد، نقشه‌ها و منابع تاریخی ازجمله مینیاتور «نصوحی-السلاحی مطراق‌چی»، سفرنامه‌ی فرانسیسکو رومانو و نقشه‌ی ترسیمی «پاسکال کُست» و استخراج یافته‌های جدید بوده است؛ همچنین تلاش شده است با بازسازی تصویری و تطبیق با نقشه‌های موجود، پلان‌ها و موقعیت‌ مجموعه‌ی «باغ سلطنتی»، «میدان شاهی» و آرامگاه «شمس تبریزی» در شهرِ امروزی مشخص شود. درنهایت، با استناد به گزارش و نگاره‌ی «جیمز موریه» و مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای، ویژگی‌‌های معماری مناره‌ی شمس تبریزی و استخوان‌شناسی جمجمه‌های به‌کار رفته در آن مورد بررسی قرار گرفت و نحوه‌ی کارگذاری جمجمه‌ها و مشخصات بیومتریک آن‌ها تعیین شد. یافته‌های این پژوهش موجب اصلاح برخی گزارش‌های تاریخی موجود در این زمینه شد. درمجموع یافته‌های این مطالعه، تصویر واضح‌تری از جابه‌جایی شهر خوی در پانصد سال اخیر، موقعیت باغ سلطنتی، معماری «دولتخانه‌ی صفوی» و مشخصات مناره‌های شمس تبریزی در شهر خوی در اوایل دوره‌ی صفوی به‌دست می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

New Findings on Shah Ismail’s Royal Garden and Shams-e-Tabrizi Minarets in Khoy Based on the Historical Sources, Architectural Remains and Osteological Studies

نویسندگان [English]

  • reza bayramzadeh 1
  • seyedhossein hassanzadeh 2
2 Chairman of the board and Director of Zaryab House of Knowledge and Culture (NGO), Member of the Khoy Cultural Heritage Association (GA).
چکیده [English]

Geographical and political position of Khoy, one of the most ancient and eventful cities in the northwest of Iran, has brought this city to be considered important by the kings and local rulers. Moreover, on account of having suitable climate and fertile soil, Khoy has been appropriate for constructing governmental and private gardens, including Shah Ismail Safavid Royal Garden and its nearby places, documents of which have been cited in the historical sources. The research method was based on the collection of documents, maps and historical resources and their correspondence with the findings of field and library studies. In the first stage, the location of Khoy in historical times from Safavid period to present day is restored based on existing maps. Then architectural features and the recovery of different parts of Royal Garden and its nearby spaces including Maydan-e-Shahi (King’s Square) and Shams Tabrizi Minarets were noted. The core of this study focuses on correspondence between features of these spaces with documents, maps and historical resources, including Metraqchi’s miniature, Francesco Romano’s travelogue, Pascal Cost’s drawing map and extraction of new findings. It has been attempted to determine the plans and the positions of Royal Garden Buildings, Maydan-e-Shahi and tomb of Shams Tabrizi in the current city through graphical reconstruction and corresponding with existing maps. In addition, according to James Morier’s report and painting, and Field and Library Studies, architectural features of Shams Tabrizi Minaret and osteology of the skulls used in it were examined and the way of planting the skulls and biometric features were determined. These findings corrected some existing historical reports. Overall findings of this study provide a clear image of the relocation of Khoy in the last 500 years, position of Royal Garden, architecture of Safavid governmental palace and features of Shams Tabrizi Minarets in early Safavid period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shah Ismail
  • Royal Garden
  • Shams-e- Tabrizi Minaret
  • Metraqchi
  • Khoy