تعامل الگوی فضایی مسجد – مدرسه‌های دوره قاجار با معماری وارداتی غرب (نمونه موردی مسجد-مدرسه سپهسالار تهران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه شهرسازی دانشگاه بوعلی سینا

2 دانشجو کارشناسی ارشد،دانشگاه بوعلی سینا

3 دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه بوعلی سینا

4 دانشجوی دکترای دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه

چکیده

در عصر قاجار تعدادی از عناصر معماری غربی وارد معماری ایرانی شد. این عناصر، ابتدا تأثیر خود را بر ساختمان‌های سلطنتی و اعیانی، سپس بناهای عمومی و معماری مسکونی و بناهای مذهبی گذاشتند. تا زمانی‌که تکنیک به‌کار‌‌گرفتن آن‌ها وارد ایران نشده بود، زبان معماری در حد تکرار الگوی بعضی از عناصر باقی‌ماند یا در حد ایده گرفتن و ساختن آن به‌شیوه‌ای سنتی دگرگون نشد. تا آن زمان، تغییر آن با تزیینات و روحیه‌ای ایرانی بود؛ بنابراین نفوذ این عناصر در ساختمان‌ها و ترکیب آن با معماری ایرانی، سبکی متفاوت به‌وجود آورد و ساختمان‌هایی با این سبک جدید بنا شد. یکی از این نمونه‌ها، مسجد و مدرسه‌ی سپهسالار است. این مسجد، نخستین و بزرگ‌ترین مسجد و مدرسه‌ی عالی در شهر تهران و از نزدیک‌ترین تلفیق‌های میان معماری ایرانی و معماری مساجد استانبول است. در این مقاله، ویژگی‌های معماری دوره‌ی قاجار و میزان تأثیر غربی بر معماری این دوره پرداخته شده است. همچنین روند تاریخی در مسجد سپهسالار و نوآوری‌های به‌وجود آمده در عناصر تشکیل‌دهنده‌ی آن با توجه به نحوه‌ی تکامل این اجزا در بنا بررسی شده است. روش تحقیق استفاده شده، تحلیلی-کیفی بوده و از روش جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت میدانی و کتابخانه‌ای استفاده گردیده است. در این مقاله به سؤالاتی چون: 1- عناصر تأثیرپذیرفته معماری مسجد سپهسالار از معماری غربی در دوره‌ی قاجار کدام‌اند؟ 2- تعامل الگوی معماری مسجد-مدرسه‌ی سپهسالار با معماری غربی در چه سطحی می‌باشد؟ پاسخ داده می‌شود؛ هدف از بیان این سؤالات رسیدن به‌میزان و نحوه‌ی نفوذ معماری اروپایی به معماری ایرانی می‌باشد. در ادامه‌ی بررسی‌های انجام گرفته، مسجد-مدرسه‌ی سپهسالار با تأثیراتی که از معماری غربی در ساختار و تزیینات بنا به‌همراه داشته است؛ با بومی‌سازی و حفظ شخصیت معماری ایرانی ظاهری شبیه به معماری غربی (عثمانی) پیدا کرده است. اما به‌وضوح معماری این مسجد-مدرسه، ایرانی-اسلامی دوره‌ی قاجاری می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- افشاراصل، مهدی و خسروی، محمد باقر، 1377، «معماری ایران در دوره‌ی قاجار»، هنر ومعماری، هنر، شماره‌ی 36، صص 120-138

- اوکین، برنارد، 1987، معماری تیموری در خراسان، ترجمه‌ی علی آخشینی، تهران: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

- بمانیان، محمدرضا، شهیدی، محمدشریف و مرندی، محمداسمعیل، 1387، «بررسی سیر تحول عناصر کالبدی در مسجد-مدرسه‌ی شهید مطهری»، کتاب ماه هنر، ص 88

- بلر، شیلا، و ام. بلوم، جاناتان، 1995، هنر و معماری اسلامی، ترجمه‌ی اردشیر اشراقی، 1381، تهران: سروش.

- پارسی، فرامرز، 1393، «معماری قاجار، نقطه‌ی عطف تاریخ معماری ایران»، فصلنامه هنر معماری، شماره‌ی 33، ص 88

- پارسی، فرامرز، 1384، «مسجد-مدرسه سپهسالار-، مجله معمار، شماره‌ی 35، ص 76.

- پاکدامن، بهروز، 1373، «نگاهی کوتاه بر شیوه‌ها و گرایش‌های معماری در تهران»، کتاب تهران، جلد چهارم، چاپ اول، ص 109.

- پیرنیا، محمدکریم، 1382، سبک‌شناسی معماری ایران، تدوین: غلامحسین معماریان، پژوهنده، چاپ 2.

- پیرنیا، محمدکریم، 1380، آشنایی با معماری اسلامی ایران، تدوین: غلامحسین معماریان، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت چاپ 5 .

- پوپ، آرتور، ۱۳۷۷، سیر و صور نقاشی ایران، ترجمه‌ی یعقوب آژند، تهران: هرمی،

- حاجی‌قاسمی، کامبیز، 1379، گنجنامه مدارس، تهران: سازمان میراث‌فرهنگی کشور.

- ذاکرزاده، امیرحسین، 1373، سرگذشت طهران، قلم.

- ریاحی، محمدحسین، 1385، ره‌آورد ایام، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.

- زمرشیدی، حسین، 1390، «آموزه‌های معماری ایرانی و ساختمان‌سازی مسکونی از دوره‌ی قاجاریه تا امروز»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره‌ی 6، ص 1.

- سپنتا، عبدالحسین، 1346، تاریخچه‌ی اوقاف اصفهان، اصفهان: اداره‌ی کل اوقاف منطقه‌ی اصفهان.

- سلطان‌زاده، حسین، 1389، «زیبایی‌های معماری ایران- مسجد‌مدرسه‌ی سپهسالار»، فصلنامه معماری و فرهنگ، شماره 41، ص 111.

- قبادیان، وحید، 1385، معماری در دار الخلافه ناصری سنت و تجدد در معماری معاصر تهران، نشر پشوتن، تهران.

- گدار، آندره، 1366، آثار ایران، ترجمه‌ی ابوالحسن سروقد مقدم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

- مراثی، محسن و جمالی، شادی، 1390، «مقایسه رابطه فضای مثبت و منفی‌ در کاشی‌کاری مسجد امام خمینی (ره) اصفهان‌ با مسجد و مدرسه‌شهید مطهری‌تهران»، کنگره، شماره‌ی 18، ص 83.

- مصطفوی، محمدتقی، 1361، آثار تاریخی طهران، ج ۱، به‌کوشش: میرهاشم محدث، تهران.

- منصوری، کاوه و چاوش‌نژاد، آیسان، 1392، «پیدایی و سیر تحول معماری مساجد اسلامی بر مبنای نظریه‌ی تکامل (از صدر اسلام تا دوره‌ی قاجار)»، فصلنامه هنر و معماری، شماره 31، ص 66.

- میرمیران، سید هادی، 1372 ، «نگاهی به معماری دوره‌ی قاجار»، معمار،  شماره‌ی 8، ص 102.

- هوشیاری، محمدمهدی، پورنادری، حسین و فرشته‌نژاد، سید مرتضی، 1392، «گونه‌شناسی مسجد-مدرسه در معماری اسلامی ایران، بررسی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی»، دوفصلنامه معماری ایرانی، شماره‌ی 3، ص 66.